-

Stalagmit

Gospodarka i polityka w starożytności cz 2. Handel i polityka w epoce brązu

W późnej epoce brązu (1550-1200 przed Chr.) we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego ukształtował się układ polityczny polegający na konsensusie kilku największych mocarstw (Egipt, państwo Hetytów, Babilonia, Asyria, Mitanni, Ahhijawa- imperium mykeńskie). Stwarzał on warunki dla rozwoju handlu, produkcji i wymiany. Gospodarka większości ówczesnych krajów były oparte na systemie pałacowym. Pałace władców były nie tylko ośrodkami władzy, ale także centrami nadzorującymi większą część produkcji rzemieślniczej i wymiany. Ten centralny system ekonomiczny nie obejmował jednak całości gospodarki. W warunkach wzmożonego popytu na towary i usługi oraz rosnącej zamożności społeczeństw zamieszkujących nie tylko Śródziemnomorze, ale także Europę coraz większą rolę spełniała inicjatywa gospodarcza jednostek. Handel międzynarodowy i wewnętrzny osiągnął nieznaną dotąd w historii skalę, a rzemiosło i rolnictwo dostarczały coraz więcej masy towarowej. Mimo, że zapewne duża część towarów podlegała ceremonialnej i dyplomatycznej wymianie między dworami panujących, to kupcy pracujący na własny rachunek mieli pełne ręce roboty. Statki handlowe poruszały się wzdłuż wybrzeży zatrzymując się w poszczególnych portach, gdzie wystawiano towar na sprzedaż. Siec kontaktów handlowych między obszarem egejskim, Bliskim Wschodem i Europą rozszerzała się stale. Dzięki niej powstała pewnego rodzaju wspólnota kulturowa, której wytworem jest tzw. styl międzynarodowy w sztuce. Przedstawienia bogiń ze zwierzętami, ołtarze ozdobione rogami, głowy byków, ceramika w stylu mykeńskim to tylko niektóre cechy owego stylu. Jego istnienie świadczy o głębokim przenikaniu się wątków kulturowych na obszarze zjednoczonym szlakami handlowymi i kontaktami dyplomatycznymi. Z północną Europą łączyła obszar śródziemnomorski sieć tzw. wczesnobrązowych szlaków bursztynowych. Przebiegały one prawdopodobnie z terenu Jutlandii i wybrzeży Morza Północnego, przez Niemcy, Alpy i Bałkany na wybrzeża Adriatyku i na tereny Grecji mykeńskiej.

Początki tych powiązań sięgają wczesnej epoki brązu i są związane z dyplomatyczną wymianą darów, będącą w istocie wyrafinowaną formą handlu na wysokim szczeblu. Władcy Babilonu, Egiptu, państwa Hetytów i innych królestw regularnie wymieniali między sobą przedmioty, ludzi i informacje. Pomiędzy dworami królewskimi wędrowało złoto, srebro, drogie wyroby rzemieślnicze, ale także księżniczki, lekarze i kapłani, posagi bóstw, oraz poczta dyplomatyczna na glinianych tabliczkach. Władcy stale ze sobą negocjowali, usiłując zdobyć od swoich królewskich korespondentów poszukiwane dobra i informacje, wysyłając w zamian dary o wartości nieco mniejszej. Był to handel prowadzony środkami dyplomatycznymi, wymiana, w której starannie liczono i porównywano wartość przekazywanych dóbr. Królowie stosowali nieraz różne chytre sposoby, by wyjść na takiej wymianie lepiej, niż ich kontrahenci. Kiedy jeden z pomniejszych anatolijskich władców poprosił w liście króla Hetytów o wysłanie pewnej ilości żelaza, ten odpowiedział, że czas jest niesprzyjający produkcji tego metalu i nie można go w chwili obecnej wysłać. Najlepszą pozycję negocjacyjną miał Egipt, najbogatsze państwo ówczesnego świata dysponujące niemal nieograniczonymi zasobami zboża, złota i innych poszukiwanych dóbr. Wszyscy królowie słali do Egiptu księżniczki, które potem mieszkały w pałacu faraona, ale żadna z córek króla Egiptu nigdy nie została żoną cudzoziemca. Babilończycy dostarczali wszystkim srebra, które importowali z Iranu, oraz koni, hodowanych u podnóża gór Zagros. Królowie epoki brązu byli sprawnymi handlarzami, handlującymi zasobami swoich krajów z pomocą instytucji pałacu.

To pałace były instytucjami dominującymi w polityce i gospodarce epoki brązu. Pałac był nie tylko rezydencją króla i jego dworu, ale właściwie sprawnie działającym przedsiębiorstwem kontrolującym zasoby i obrót towarów na obszarze kraju. Każdemu pałacowi towarzyszyły magazyny, w których przechowywano produkty ściągnięte w formie danin od mieszkańców kraju. Mogło być to zboże, oliwa i wino, ale także tkaniny, metale i naczynia ceramiczne. Tymi produktami obracano potem na największych rynkach ówczesnego świata. W pałacu zakwaterowani byli też skrybowie, tworzący kadrę zarządzającą. Rejestrowali oni każdy worek zboża i każdą amforę z winem i oliwą, która wchodziła do pałacu, lub opuszczała magazyny. Cały obrót i dystrybucja były więc pod ścisłą kontrolą. Pałac miał na swoje usługi kupców, którzy odpowiadali za sprzedaż pałacowych produktów na rynku. Tak właśnie wyglądał system gospodarczy epoki brązu.

Cała epoka wzięła swoją nazwę (ukutą rzecz jasna współcześnie) od brązu. Ten stop miedzi i cyny był głównym metalem wykorzystywanym do produkcji broni i narzędzi. Eksploatacja rud miedzi przybrała prawdziwie imponujące rozmiary na Krecie w początkach epoki brązu. Na stanowisku Chryskamino (płn.-wsch. Kreta) i w Skouris na wyspie Kynthos odkryto ślady pieców do wytopu miedzi w kształcie cylindrycznych, zwężających się ku górze szybów do których wrzucano wsad w postaci rozdrobnionej rudy, topników i węgla drzewnego. Zespoły pieców tego typu lokowano w miejscach, gdzie można było zapewnić naturalny ciąg powietrza. W czasie trwającego kilkanaście godzin procesu wytopu uzyskiwano w temperaturze 1250 stopni Celsjusza łupkę miedzi i bryłę żużlu pod nią. W czasie całego procesu do pieca wtłaczano powietrze za pomocą miechów. Po wygaszeniu ognia ściany pieca usuwano i wydobywano bryłę miedzi. We wczesnej epoce brązu używanoczęsto miedzi z naturalną domieszką arsenu. W procesie wytopu z takiej rudy tworzył się stop zwany brązem arsenowym, znany już wcześniej na Bliskim Wschodzie. W tej epoce najważniejsze złoża rudy miedzi eksploatowano na Cyprze, Krecie i w Azji Mniejszej. W okresie minojskim i mykeńskim produkcja metalurgiczna była kontrolowana przez władców i ich pałace, które zatrudniały wielu kowali i metalurgów. Pałac w Pylos zatrudniał ich 400, zgrupowanych w zespoły po 20 osób działających na określonym terytorium. Większość przedmiotów z brązu była w owym czasie odlewana bądź kuta. Metal roztapiano w glinianych tyglach i wlewano do odpowiednio ukształtowanej formy z gliny lub kamienia. Używano form jedno- lub dwuczęściowych. Niektóre przedmioty odlewano metodą traconego wosku. W takim przypadku najpierw wykonywano woskowy model który oblepiano gliną. Następnie wypalano całość w wysokiej temperaturze, wosk wypływał i powstawała forma, do której można było wlać roztopiony metal. Minojscy i mykeńscy metalurdzy znali techniki repusowania, nitowania i granulacji. Potrafili wytwarzać zarówno broń, narzędzia i naczynia metalowe, jak i kunsztowną biżuterię.

W początkach II tys. p. Chr. na Morzu Egejskim pojawiły się prawdopodobnie pierwsze statki z Lewantu i Egiptu. W tym czasie rozwój społeczeństw Krety doszedł do poziomu pierwszych organizacji państwowych. Nastąpił skok demograficzny i rozwój kontaktów handlowych z innymi krajami. Powstały duże, gęsto zabudowane miasta i pałace będące centrami gospodarczymi, administracyjnymi i politycznymi. Minojczycy szybko przejęli wschodnie technologie w zakresie metalurgii, wytwórstwa broni, jubilerstwa i ceramiki. Importowali z Egiptu alabaster, ametyst, kość słoniową, naczynia, biżuterię i przedmioty zbytku. Z Syrii i Palestyny sprowadzano głównie kamienie szlachetne, wino, miedź importowaną z Iranu i cynę z głębi Azji. Część miedzi sprowadzano z Attyki. Prawdopodobnie Minojczycy utworzyli na terytorium wysp Morza Egejskiego i być może części lądu greckiego imperium kontrolujące Morze Egejskie. Historyk grecki z V w. p. Chr. Tukidydes pisał o królu Krety Minosie, że jako pierwszy zorganizował flotę wojenną i wyplenił piractwo na Morzu Egejskim. Dzięki tej talassokracji minojskie towary, obyczaje i styl życia zyskiwały popularność w basenie Morza Egejskiego i na długie lata kształtowały kulturę tego regionu. Wpływy kultury minojskiej sięgały Lewantu, Egiptu i Mezopotamii. Artyści i rzemieślnicy z Krety dekorowali swymi freskami rezydencje monarchów i arystokratów nad Nilem, Eufratem i Orontem. Królowie Krety opisywani w źródłach egipskich jako „władcy Keftiu i wysp pośrodku Morza” byli sprzymierzeńcami Egiptu w walce narodowowyzwoleńczej z Hyksosami w XV w. p. Chr. W grobie dostojnika z czasów XVIII dynastii w Tebach widnieje płaskorzeźba przedstawiająca posłów z Krety przynoszących faraonowi w darze wyroby minojskiego rzemiosła. Teksty z Mari i Ugarit w Syrii zaświadczają o aktywności kupców z Krety w tym mieście w połowie II tys. p. Chr. Po upadku cywilizacji minojskiej rolę pośredników w kontaktach pomiędzy światem śródziemnomorskim a Europą przejęli Mykeńczycy. Pierwsi władcy Myken pochowani w grobach szybowych nagromadzili w czasie swego życia niesłychane bogactwa, porównywalne tylko z majątkami egipskich faraonów. Przybyli oni prawdopodobnie z północy i drogą rabunku, służby najemnej i handlu zdobyli swoje majątki. W ich grobach znaleziono m. im. Naszyjniki z bałtyckiego bursztynu, co świadczy o kontaktach z północą. Mykeńczycy szybko stali się ruchliwymi handlowcami. Świadectwem ich rozległych kontaktów jest ceramika znajdowana w Macedonii, na Sycylii, w południowej Italii, na Wyspach Liparyjskich i na Sardynii. Wyroby mykeńskich rzemieślników docierały na Cypr, do Lewantu i Egiptu. Miecze wytwarzane w Grecji rozchodziły się na Bałkanach i w dolinie Dunaju. Cynę Mykeńczycy sprowadzali prawdopodobnie z Kornwalii, Europy środkowej i Bliskiego Wschodu.

Najważniejszym znaleziskiem archeologicznym zaświadczającym rozwój handlu w basenie Morza Śródziemnego w tej epoce jest wrak statku z przylądka Uluburun u południowych wybrzeży Azji Mniejszej. Statek znaleziony koło Uluburun zatonął około 1305 r. p. Chr. Jego ładunek składał się z towarów pochodzących z całego niemal basenu Morza Śródziemnego oraz z północnej Europy. W momencie zatonięcia, prawdopodobnie na skutek burzy statek płynął z Syrii i Cypru na zachód, w kierunku Krety i Grecji kontynentalnej. Większość ładunku stanowiły miedź (499 sztab) i cyna (100 sztab). W ładowni znajdowały się także liczne amfory syryjskie, kananejskie i mykeńskie, a także inne naczynia pochodzące z Grecji, Cypru i Lewantu. W amforach znaleziono żywicę terpentynowca, oliwki i aurypigment. Oprócz nich znalazły się tam: kły słoniowe, zęby hipopotama, 175 sztab szklanych, paciorki i naczynia szklane i fajansowe, złote kielichy, biżuteria. Wiele przedmiotów znalezionych wśród ładunku statku pochodziło z odległych stron: pieczęcie cylindryczne z Mezopotamii, narzędzia i broń z Egiptu, Grecji, Cypru, miecz z Italii, egipskie skarabeusze, bursztyn bałtycki, głowica berła z rejonu ujścia Dunaju, lapis lazuli z Afganistanu. Właściciel statku był prawdopodobnie kupcem pływającym wzdłuż wybrzeży Morza Śródziemnego od portu do portu. Jako że oprócz głównego ładunku metali i amfor z zawartością na pokładzie jednostki znajdowało się sporo mniejszych przedmiotów, można przypuszczać, że chciał on połączyć realizację dużego zamówienia na miedź i cynę ze sprzedażą innych artykułów w przybrzeżnych miejscowościach. Tego typu działanie wskazywałoby na dążenie do maksymalizacji zysku, a więc postawę typowo rynkową. Część egzotycznych towarów wskazuje na fakt, iż właściciel statku był nastawiony w części na elitarną klientelę, zdolną zapłacić odpowiednią cenę za luksusowe towary.

W omawianej epoce powstały na wybrzeżach Morza Śródziemnego istniały miasta będące wielkimi ośrodkami handlu i produkcji rzemieślniczej. Taką rolę mogło pełnić Knossos, stolica minojskiej Krety. Ugarit na wybrzeżu syryjskim było jednym z takich miast. Było to wielkie miasto z własnym portem, leżące nad dolnym Orontem w Syrii. Skupiała się tu większość obrotów handlowych tej części świata, tutaj tez wymyślono alfabet w piśmie klinowym na potrzeby kupców, którzy potrzebowali szybkiego systemu zapisu informacji. Innym ważnym emporium było miasto Byblos w Libanie- ośrodek handlu towarami z Egiptu i Mezopotamii. Ośrodek handlowy powstał także w Tell Nami na wybrzeżu palestyńskim, na południe od masywu góry Karmel. Handlowano tu produktami pochodzącymi z Egiptu, Syrii, Cypru, Azji Mniejszej i Grecji. Znajdowały się tu też warsztaty metalurgiczne. Wschodni basen Morza Śródziemnego stał się jednym obszarem gospodarczym i największym ośrodkiem produkcji i handlu w ówczesnym świecie. Kupcy i rzemieślnicy uniezależniali się od pałaców i zaczynali tworzyć zręby gospodarki rynkowej. Jej ośrodkami były emporia Lewntu, a powszechnie akceptowanym środkiem wymiany i miernikiem wartości- srebro pełniące rolę waluty. Około 1200 roku wielka katastrofa wojenna spowodowana przemieszczeniami ludności (inwazja tzw. Ludów Morza) i suszą zmiotła z powierzchni ziemi cywilizację wschodniego Śródziemnomorza w epoce brązu. Kataklizm ten był być może największym upadkiem cywilizacyjnym w historii i cofnął niektóre tereny do poziomu rozwoju z czasów głębokich pradziejów.

Literatura

Geoffrey Bibby, Cztery tysiące lat temu : przegląd panoramiczny świata w drugim tysiącleciu przed n. e., Warszawa, 1967.

Kristian Kristiansen; Thomas B Larsson, The rise of Bronze Age society : travels, trasmissions and transformations, Cambridge, 2011.

Mario Liverani; Soraia Tabatabai, The ancient Near East : history, society and economy, London, 2014.

Scheidel W., Morris I., Saller R. The Cambridge Economic History of the Graeco-Roman World, Cambridge 2007.

Ziółkowski A. Historia Powszechna. Starożytność, Warszawa 2009.

Droga i ładunek statku z Uluburun

Rekonstrukcja statku z Uluburun

Rekonstrukcja pałacu w Pylos

Korespondencja dyplomatyczna z Amarny w Egipcie

Syryjscy kupcy w Egipcie - scena z grobowca Kenamona



tagi: wojna  polityka  starożytność  archeologia  handel  epoka brązu  statek z uluburun 

Stalagmit
11 lipca 2017 12:43
14     1031    10 zaloguj sie by polubić
komentarze:
chlor @Stalagmit
11 lipca 2017 13:14

Akurat w roku 1250 stoczono w Tollense, 124 km od Szczecina, bodajże największą bitwę tej epoki. 4000 tysiące zawodowego wojska. Po zębach stwierdzono miejsca urodzenia uczestników: Skandynawia, Italia, teren obecnej Polski. Ciekawe o co tam poszło?

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @chlor 11 lipca 2017 13:14
11 lipca 2017 13:21

Szlaki handlowe z obszaru śródziemnomorskiego już we wczesnej epoce brązu sięgały środkowej i północnej Europy. Zmieniali się tylko ci, którzy kontrolowali. Kristian Kristiansen pisze wprost, że w pewnym momencie Mykeńczycy wyparli Minojczyków i przejęli kontrolę nad szlakami prowadzącymi do Europy. Miejscowi też mieli udział w tym handlu, więc pewnie poszło o zyski z handlu (bursztyn, metale). I ten 1250 rok przed Chr.- najpierw ruchawka na północy, a niewiele lat później zaczyna się wielka wojna i kryzys późnej epoki brązu na południu. Podejrzewam, że te sprawy były mocno powiązane.

zaloguj się by móc komentować

parasolnikov @Stalagmit
11 lipca 2017 14:04

No dzisiaj nadgoniłem Twoje notki :)
Wielkie dzięki!
Ciekawe czy nasza cywilizacja nie cofnie się do epoki brązu. Przez inwazje "Ludów pustyni"

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @parasolnikov 11 lipca 2017 14:04
11 lipca 2017 14:28

Dziękuję bardzo, mam nadzieję, że będą dalsze. Rzeczywiście, niektóre szczegóły obecnej epoki niepokojoąco przypominają schyłek epoki brązu...

zaloguj się by móc komentować

chlor @Stalagmit
11 lipca 2017 17:43

Trzeba uwzględnić pogodę. 2200pne - 30 lat suszy. Rzeki w okolicznych krajach wyschły i zwaliło się na Egipt mrowie uchodźców. Zarządy prowincji miały tyle z tym problemów że zaczęły się uniezależniać od władcy. W 1600 r. z kolei wybuch wulkanu załatwił wyspę Thera, a fala tsunami zlikwidowała wszystkie porty i okręty minojczykom.

zaloguj się by móc komentować

pink-panther @Stalagmit
11 lipca 2017 21:17

Porażają  mnie braki mojego wykształcenia:))) I czekam na jakiś wyjątkowo deszczowy dzień, aby uważnie prześledzić te wątki. Imponujecie mi Panowie niesamowicie. Wspaniała notka.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @chlor 11 lipca 2017 17:43
12 lipca 2017 15:17

To prawda. O tych upadkach i klimacie trzeba będzie coś napisać. Dziękuję za cenne uwagi.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @pink-panther 11 lipca 2017 21:17
12 lipca 2017 15:18

Dziękuję bardzo. Następne rzeczy mam nadzieję w przygotowaniu.

zaloguj się by móc komentować

Wrotycz @Stalagmit
12 lipca 2017 17:52

Podobno starożytność ma być wcześniejsza niż obecnie się sądzi. Gdzieś czytałem o wykopaliskach, chyba w południowej Turcji, budowli sprzed 10 tys. lat. Rzecz jest ponoć dosyć świeża i jeszcze dokładnie nie wyjaśniona. Czy jest możliwe, że te wykopaliska istotnie cofną datowania poszczególnych epok?

zaloguj się by móc komentować

Magazynier @Stalagmit
12 lipca 2017 17:59

Mój plus. Kto to był ludy morza? Czy zna pan pisma Erica Voegelina, studia religii i ideologii i polityki starożytnej, Świat greckiej polis, Platon i Arystoteles, Wiek ekumeniczny. Ten ostatni jest ciekawy, oparty na błędzie platońsko-schellingowskim, ale ciekawa herezja.

zaloguj się by móc komentować

chlor @Magazynier 12 lipca 2017 17:59
13 lipca 2017 13:30

Ludy morza to prawdopodobnie Filistyni i Izraelczycy.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @Wrotycz 12 lipca 2017 17:52
13 lipca 2017 16:32

Jasne, że nowe wykopaliska mogą sporo zmienić, nie tylko w datowaniu, ale także w obrazie dawnych epok. Chronologia nie jest ustalona raz na zawsze, a im starsze epoki, tym więcej do odkrycia. Np. już od kilkudziesięciu lat istnieje spór o chronologię starożytnego Egiptu i jej powiązania z chronologią krajów śródziemnomorskich (chodzi głównie o konsekwencje datowania wybuchu Thery).

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @Magazynier 12 lipca 2017 17:59
13 lipca 2017 16:39

Ludy Morza to plemiona, które pojawiły się we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego w XII w. przed Chr. Przybyły z rejonu Morza Egejskie, z południowych wybrzeży Azji Mniejszej, z Bałkanów, a prawdopodobnie także z dalszych okolic (w grę wchodzi dolina Dunaju, Sardynia i Sycylia). Ludy te zaatakowały bogate królestwa wschodniego Śródziemnomorza i zniszczyły mnóstwo miast i portów. Wiele z nich osiedliło się na Bliskim Wschodzie. Najważniejsze spośród tych ludów (wymienione na steli Merenptaha, oraz na inskrypcji Ramzesa III z Medinet Habu): Filistyni (Peleset), Czeker, Danuna, Szkelesz, Weszesz, Szardana. A na Voegelina muszę zwrócić uwagę, bo niestety nie czytałem, dziękuję za podpowiedź.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @chlor 13 lipca 2017 13:30
13 lipca 2017 16:44

Filistyni na pewno. Po bitwie pod Arwad  i Djahy (ok. 1175 przed Chr.) osiedli się na wybrzeżu Palestyny, nad Morzem Śródziemnym, od rejonu Gazy do rzeki Jarkon. Z Izraelitami sprawa dużo bardziej skomplikowana.

zaloguj się by móc komentować

zaloguj się by móc komentować