-

Stalagmit

Metropolie epoki brązu. Cz. I

 

Pierwsze miasta na kuli ziemskiej powstały w Mezopotamii, Egipcie i na śródziemnomorskim wybrzeżu Syrii. Najstarszym miastem położonym nad Morzem Śródziemnym było prawdopodobnie Byblos na wybrzeżu libańskim, powstałe ok. 3000 lat. P. Chr. Byblos pośredniczyło w handlu między Egiptem i Azją Zachodnią i było w III tys. p. Chr. egipską faktorią. Egipcjanie wywozili z Byblos drewno cedrowe z pobliskich gór Liban i uczynili z miasta ośrodek handlu papirusem.

Pierwsza śródziemnomorska kultura miejska powstała na Krecie. W II tys. p. Chr. Kreta minojska wraz wyspami Morza Egejskiego była najbardziej rozwiniętym cywilizacyjnie regionem Europy. Przed powstaniem miast i pałaców na Krecie istniały wyłącznie małe wioski rolnicze takie jak Myrtos, zamieszkane w okresie 2600-2170 p. Chr. przez sześć lub siedem rodzin trudniących się rolnictwem i garncarstwem. Mieszkańców wiosek chowano po śmierci w okrągłych, zbiorowych grobowcach z kamienia- tolosach. Ten stan rzeczy trwał aż do początku II tys. p. Chr. Około 1900 r. p. Chr. na Krecie zaczęły powstawać pałace- budynki będące centrami władzy i redystrybucji, religii, wielkimi magazynami produktów rolnych i rezydencjami nowej elity. Pojawiły się one w Knossos, Faistos, Mallia i w Kato Zakro. Były to monumentalne, kilkupiętrowe budynki z obszernymi dziedzińcami, licznymi komnatami i magazynami. Najważniejszym miejscem pałacu był centralny dziedziniec, prawdopodobne miejsce ceremonii politycznych i religijnych. W magazynach nowych pałaców znalazły się ogromne ilości oliwy i pszenicy. Każdy pałac był prawdopodobnie odrębnym ośrodkiem władzy co wskazuje na rozczłonkowanie polityczne wyspy. Pałac w Knossos był nieufortyfikowaną rezydencją górującą nad 100-hektarowym miastem, również pozbawionym murów obronnych. Zachodni dziedziniec z bramą stanowił połączenie kompleksu z miastem. Znajdował się tu obszar teatralny ze stopniami służącymi jako siedzenia dla widzów dworskich ceremonii. Komunikacja i ceremonie koncentrowały się na centralnym dziedzińcu, który łączył różne części pałacu. Na zachód od niego znajdowały się pomieszczenia o przeznaczeniu ceremonialnym: sala tronowa z kamiennym tronem i ścianami zdobionymi freskami. Obok znajdowały się pokoje służące celom kultu religijnego. Pałac był zaopatrzony w obszerne pomieszczenia magazynowe mieszczące wielki naczynia zasobowe (pitosy), w których przechowywano oliwę i wino. We wschodniej części założenia znajdował się tzw. Dom Podwójnych Toporów, prawdopodobnie świątynia. Pałac posiadał kilka kondygnacji i liczne klatki schodowe. Pełnił kilka różnych funkcji: siedziby władcy i centrum rządu, ośrodka religijnego i głównej jednostki gospodarczej. Powstanie tego typu struktur jest najprawdopodobniej związane z pojawieniem się jednostek zdolnych skupić w swoim ręku władzę polityczną, a zatem wodzów lub królów, dysponujących zasobami pochodzącymi z produkcji rolnej. Wokół rezydencji elity wyrastały miasta, takie jak Knossos, Faistos, Gurnia czy Molchos, złożone z prostokątnych, kamiennych domów i brukowanych ulic. Niektóre z miast były także portami (Kommos, Kydonia). Największe z nich liczyły nawet 100 ha powierzchni. Populacja ówczesnego Knossos sięgała 16 tys. ludzi. Ocenia się, ze w miastach mogła zamieszkiwać nawet połowa ludności Krety. Wiele domów w miastach posiadało łazienki i kanalizację. W miejscowości Gurnia archeolodzy odsłonili minojskie miasto o powierzchni 4 ha. Domy o niewielkich rozmiarach tworzyły układ ciasnej zabudowy podzielonej wąskimi uliczkami. Na szczycie wzgórza stała rezydencja miejscowego władcy lub notabla. Osada na wyspie Thera (Santorini) liczyła nawet 20 ha. Składała się z kamiennych domów skupionych bloki zabudowy oraz nieregularnych ulic i placów. Poszczególne pałace i miasta na Krecie połączone były bitymi drogami. Powstały także miejsca kultu religijnego na szczytach gór i liczne mniejsze rezydencje. Specjaliści wskazują na różne przyczyny powstania pałaców i cywilizacji miejskiej na Krecie oraz na wyspach Morza Egejskiego. Po pierwsze, pojawienie się i zaadaptowanie na szeroką skalę nowych upraw, takich jak oliwka i winorośl umożliwiło specjalizację w zakresie rolnictwa i wymianę towarów. Dzięki kontaktom z Syrią i Egiptem dotarła na Kretę umiejętność obróbki klasycznego brązu i szybkoobrotowe koło garncarskie. Te wynalazki zwiększyły potrzeby w zakresie koordynowania wymiany handlowej i zdobywania surowców. Wskazuje się też na wzrost liczby konfliktów zbrojnych i piractwa, wymagający odpowiedniej organizacji obrony. Cześć uczonych przypuszcza, że model pałacowej gospodarki z rozwiniętą redystrybucją i biurokracją opartą na piśmie (w tym przypadku na piśmie linearnym A został przeniesiony tu wprost z Bliskiego Wschodu. Typowe domy minojskie to kilkupomieszczeniowe budynki jednopiętrowe na planie kwadratu lub prostokąta posiadały one często malowaną fasadę, okna na piętrze i wąskie drzwi od ulicy. Dom Zachodni z Akrotiri to kamienna konstrukcja na prostokątnym planie. Na parterze znajdował się westybul i prawdopodobnie kuchnia, warsztat oraz magazyn. Na pierwszym piętrze i drugim umieszczono pokoje mieszkalne. Domy z Akrotiri były ozdobione freskami i posiadały gipsowe podłogi. Bogaty dom z Knossos zwany Małym Pałacem to rozbudowana konstrukcja na nieregularnym planie z masą mniejszych i większych pomieszczeń skupionych wokół dziedzińca. Nieco prostszy był tzw. Dom D z miejscowości Mallia z portykiem, magazynami, łazienką ze spłukiwaną toaletą i pomieszczeniami mieszkalnymi na piętrze. Domy wiejskie były dużo prostsze. Domostwo z miejscowości Molchos to parterowa konstrukcja na planie zbliżonym do prostokąta, z sześcioma pomieszczeniami i dachem podtrzymywanym przez drewniane belki. Pod podłogą domu trzymano pitosy z ziarnem i oliwą. Główny pokój posiadał kamienne ławy i podwyższenia.

Cywilizacja minojskiej Krety przeżyła okres rozkwitu w latach ok. 1750-1490 p. Chr. Wyspa zapełniła się wtedy pałacami, rezydencjami i miastami. Rzemiosło minojskie (garncarstwo, wytwarzanie naczyń kamiennych, złotnictwo, metalurgia) osiągnęło szczyt wyrafinowania. Kreta stała się wielkim ośrodkiem handlu morskiego i kultury, promieniującym na ościenne kraje. Jeżeli w poprzednim okresie struktura polityczna wyspy była policentryczna, to teraz stała się jednolita; nad całą Kretą dominował pałac w Knossos. Pałace i rezydencje były siedzibą elity władającej Kretą i zależnymi od niej politycznie terytoriami (tj. wyspami Morza Egejskiego). Od tej elity byli uzależnieni pozostali członkowie społeczności: rolnicy, rzemieślnicy, marynarze. Standard części domów w miastach wskazuje, że spora część tej ludności była zamożna. Około 1625/1500 roku. P. Chr. nastąpiła katastrofa naturalna, która podkopała pomyślność minojskiej cywilizacji. Wybuch wulkanu Palea Kaimeni na wyspie Santorini spowodował gigantyczne wezbranie fal morskich, opad materiału wulkanicznego i wahnięcie klimatyczne. W krótkim okresie czasu opad tefry doprowadził do zniszczenia plonów na polach i śmierci trzód hodowlanych, co stało się przyczyną głodu. Po wybuchu nastąpił okres wojny i niepokojów społecznych. Ok. 1450 r. p. Chr. wszystkie pałace na wyspie, oprócz Knossos zostały zniszczone. Pismo linearne A zostało zastąpione przez linearne B, a wokół pałacu Knossos pojawiły się groby wojowników pochowanych z bronią i ozdobami pochodzącymi z Grecji kontynentalnej. Najprawdopodobniej Kreta uległa inwazji mykeńskich najeźdźców z Grecji, którzy zlikwidowali jej elitę i podporządkowali sobie miasta.

Jednym z najważniejszych centrów osadnictwa na Morzem Śródziemnym w epoce brązu była Troja, identyfikowana ze stanowiskiem Tell Hissarlik w północno-zachodniej Azji Mniejszej. Miasto leżało nad rzeką Skamander (dziś Mendere), u wejścia do Cieśniny Dardanelskiej, w miejscu połączenia między Morzem Egejskim a Morzem Marmara. U ujścia rzeki Skamander do morza znajdowało się miejsce, w którym żeglarze przepływający przez Hellespont musieli wyciągać swoje statki na ląd. Troja leży na szlaku prowadzącym z bogatej w minerały i rudy metali Azji Mniejszej do Tracji i Grecji Kontynentalnej. W okresie pomiędzy 2500 a 1000 p. Chr. brzeg morski znajdował się dużo bliżej obecnego stanowiska Tell Hissarlik, które leżało w bliskim sąsiedztwie wybrzeża. Najstarsza osada, Troja 0 istniała w tym miejscu już w IV tys. p. Chr., ale nie da się o niej więcej powiedzieć. Troja I (3000-2500 p. Chr.) była niewielką osadą otoczoną murem z dużych głazów. Mur zaopatrzony był w baszty obronne i bramę. Po pewnym czasie fortyfikacje przebudowano wznosząc na ziemnym nasypie nachylony mur z kamieni spojonych gliną. Wewnątrz znajdowały się wolno stojące domy z cegły mułowej, na planie prostokąta, z płaskim dachem. W środku domostw znajdowały się paleniska, jamy zasobowe na zboże i ławy. Podłogi były pokrywane gliną, a wejścia do domostw broniły drzwi (znaleziono kamień progowy z gniazdem zawiasowym.

Źródłem utrzymania mieszkańców było rolnictwo, hodowla, handel i rybołówstwo. Wytwarzali narzędzia krzemienne, paciorki oraz broń z brązu. Znaleziono tu także stelę kamienną z portretem nieznanej osoby. Znajduje ona analogie na stepie nadczarnomorskim i południowej i zachodniej Europie. Niektórzy badacze wiążą ją z obecnością pierwszych osadników indoeuropejskich. Osada przestała istnieć po wielkim pożarze, którego przyczyna mogło być zwykłe zaprószenie ognia. Troja II istniała w okresie 2500-2200 p. Chr. i otoczona była nachylonym murem z basztami i dwoma bramami. W środku osady istniał kolejny mur oddzielający megaron i przyległe budynki od reszty założenia. Megaron zbudowano z cegły suszonej na kamiennym fundamencie. W środku znajdował się przedsionek z dwoma słupami i główna sala z paleniskiem. Niektóre znaleziska świadczą o kontaktach handlowych z wyspą Melos, Lewantem i terytoriami w głębi Azji Mniejszej. Wydaje się, że osada mogła być ośrodkiem metalurgii miedzi i brązu, o czym świadczy duża ilość wyrobów z tych metali. W ruinach miasta archeolodzy znaleźli też sporo skarbów, zawierających przedmioty ze złota, brązowe naczynia i broń. Troja II została zniszczona przez najeźdźców, o czym świadczą ślady gwałtownego pożaru, szkielety ludzkie i liczne skarby. Troja III (2200-2050 p. Chr.) była zabudowana kamiennymi domami, ciasno ustawionymi w obrębie fortyfikacji, po których zachowała się tylko brama. Istniał tu także megaron. Istnienie tej osady również zakończył ogień. Na jej ruinach zbudowano Troję IV (2050-1900 p. Chr.), małą osadę z kompleksami domostw z cegły mułowej, jednym lub dwoma pomieszczeniami. Po raz pierwszy paleniska otwarte w domach zostały zastąpione przez piece. Osada była wyraźnie uboższa od poprzednich, niewiele znaleziono przedmiotów z metalu. Troja V (1900-1800 p. Chr.) to niewielka osada otoczona murem obronnym, z dużymi wielopomieszczeniowymi domami z piecami, paleniskami i pokrytymi gliną podłogami. Nie jest jasne, w jaki sposób osada ta przestała istnieć.

Po 1800 r. p. Chr. nastąpiło odrodzenie osady, która przekształciła się w duże, bogate miasto, Troję VI (1800-1300 p. Chr.), znacznie większe, niż poprzednie osady. Otoczona była nachylonym murem z załomami, zbudowanym z obrobionych, płaskich kamieni i cegły suszonej. Posiadał cztery bramy flankowane wieżami, oraz platformę dla obrońców. Mocnymi punktami obrony były trzy baszty zbudowane na planie kwadratu. W jednej z nich umieszczono cysternę na wodę, względnie studnię. Domy znajdujące się w tej części Troi były budowane na planie megaronu lub prostokąta, z wieloma pomieszczeniami.

Podstawowymi materiałami budowlanymi były: kamień, cegła i drewno. Część ścian domów zbudowano w technice muru szachulcowego. Osada na wzgórzu otoczona murami stanowiła górne miasto z pałacem i jego otoczeniem. Najnowsze badania archeologiczne wykazały, że w dole rozciągało się dolne miasto, względnie podgrodzie otoczone murem lub wałem ziemnym. Na nizinie umieszczone było także cmentarzysko, gdzie chowano zmarłych spalonych uprzednio na stosie. Urny z prochami składano do grobów jamowych wraz z naczyniami zawierającymi żywność i napoje, szczególnie z importowanymi z krety tzw. stirrup jars. Istnienie tego wielkiego miasta przerwał kataklizm, prawdopodobnie natury przyrodniczej, który zburzył mury obronne.

Prawdopodobnie przyczyną było silne trzęsienie ziemi. Troja VIIa (1300-1260 p. Chr.) rozciągała się w granicach wyznaczonych przez fortyfikacje Troi VI, a liczba ludności prawdopodobnie się nie zmniejszyła. Mury zostały zbudowane z mniejszą starannością. Nowo zbudowane domy opierały się o fortyfikacje.

Mieszkańcy gromadzili w domostwach pokaźną liczbę naczyń zasobowych w celu zabezpieczenia zapasów. Kres miastu położył najazd nieprzyjaciół z zewnątrz, o czym świadczą szkielety w górnym mieście i ślady pożaru, oraz groty strzał i pociski do procy. W nauce od dawna toczy się spór o historyczność wojny trojańskiej.

Jest pewne, że Tell Hissarlik to rzeczywiście Troja Homera, czyli Ilion. W źródłach hetyckich z epoki brązu występuje nazwa miasta Wilusa, czyli Ilion. Miejscowość tą można z powodzeniem identyfikować z Troją. Początkowo jako Troję homerową badacze określali miasto oznaczone numerem VI, gdzie znaleziono importowaną ceramikę mykeńską z okresu ok. 1340-1330 p. Chr. Datowanie to nie zgadza się jednak z podawaną przez historyków tradycyjną datą wojny trojańskiej (1184 p. Chr.). Poza tym Troja VI została zniszczona przez trzęsienie ziemi, a nie przez najeźdźców. Wobec tego zaproponowano identyfikację uboższej Troi VIIa z miastem wojny trojańskiej. Ceramika późnomykeńska pochodząca z poziomu zniszczenia datowana jest na ok. 1185-1180 r. p. Chr., co bardziej odpowiada dacie zniszczenia miasta przez Achajów. Szkielety ludzkie, broń i spalenizna świadczą o gwałtownym zniszczeniu miasta.

Nastąpiło to pod koniec epoki brązu, w czasie wielkich wędrówek ludów, wojen i zniszczeń. Troja była tylko jednym z kilkudziesięciu miast we wschodniej części Morza Śródziemnego, które zostały zniszczone przez najeźdźców. Całe zagadnienie naświetliły archiwa dyplomacji hetyckiej z około 1300-1200 p. Chr. odkryte w Hattusas w Azji Mniejszej. Wspominają one o królestwie Ahhijawa, leżącym na zachodzie, które cały czas toczyło Hetytami walki i spory dyplomatyczne, właśnie o Wilusę. Ahhijawę identyfikuje się z Grecją mykeńską, która najprawdopodobniej znajdowała się wtedy pod panowaniem jednego władcy. Jeden z listów króla hetyckiego Tuthalijasa IV do króla miejscowości Milawanda (identyfikowanej z Miletem nad Morzem Egejskim) wspomina się o królu Wilusy, który został zmuszony do opuszczenia swego miasta. Król Milawandy był sojusznikiem Mykeńczyków, co sugeruje, że musieli oni brać udział w działaniach przeciw władcy Troi. Możliwe, że Troja była najeżdżana dwa razy: około 1270 r. p. Chr. przez Mykeńczyków i około 1180 p. Chr. przez przedstawicieli tzw. Ludów Morza, które siały zniszczenie we wschodnim basenie Morza Śródziemnego pod koniec epoki brązu.

 

Literatura

Majewski K. (red.), Kultura materialna starożytnej Grecji, t.1-3, Wrocław - Warszawa - Kraków 1977.

Mueller-Wiener W., Greckie budownictwo antyczne, przeł. D. Gorzelany, wyd. Platan 2004

Fustel de Coulanges N. D., The Ancient City.

Scheidel W., Morris I., Saller R. The Cambridge Economic History of the Graeco-Roman World, Cambridge 2007

Wipszycka-Bravo E., Historia starożytnych Greków, Warszawa 1988.

Ziółkowski A. Historia Powszechna. Starożytność, Warszawa 2009.

Rekonstrukcja pałacu w Knossos

Plan pałacu w Knossos

Plan okolic Knossos

Miasto Gurniana Krecie

Miasto minojskie na fresku z Akrotiri na wyspie Thera

Pozostałości miasta Akrotiri na Therze

Rekonstrukcja geologiczna okolic starożytnej Troi

Rekonstrukcja kolejnych faz istnienia starożytnej Troi

Cytadela Troi Homerowej

Najazdy i zniszczenia schyłku epoki brązu



tagi: archeologia  historia świata  epoka brązu  miasta  knossos  troja 

Stalagmit
10 listopada 2017 11:42
27     704    11 zaloguj sie by polubić
komentarze:
Czepiak1966 @Stalagmit
10 listopada 2017 12:49

Świetna synteza.

zaloguj się by móc komentować

pink-panther @Stalagmit
10 listopada 2017 13:08

Znakomita notka to za mało powiedziane. A ilustracje po prostu rewelacyjne.

PS. Ciekawa jest informacja o "wielokondygnacyjnych" pałacach na Krecie. Oznaczałoby to wysoki poziom wiedzy matematycznej i z zakresu fizyki (siły) - żeby ówcześni architekci mogli obliczyć te wszystkie "siły", "przeciążenia", "kierunki nacisku" etc. Ja się na tym nie znam, ale Zakazane Miasto w Pekinie - to nie więcej niż 2 kondygnacje (a może jedna). Z kolei w Indiach do dzisiaj widać budynki robione przez miejscowych nie wyższe niż 2  piętra.  Wieżowce wykonują firmy zagraniczne.  Jeśli chodzi o "szczyty możliwości architektonicznych" to katedry średniowieczne Europy i nieszczęsna Hagia Sophia w Bizancjum - nadal są niedościgłym wzorcem.

zaloguj się by móc komentować

stopfalszerzom @Stalagmit
10 listopada 2017 13:52

Daję plusa za tekst

jeden problem który mnie razi to założenie że miasta istnieją max od 5 tys lat

i że pierwsze takie twory powstały w strafie podzwrotnikowej.

Moim zdaniem to wyłącznie kwestia definicji i przy przyjęciu trochę innych założeń pojęcie "miasta" możemy rozszerzyć na osady leżące w strefie klimatu umiarkowanego i mające nawet ponad 20 tys lat :)

 

zaloguj się by móc komentować


Maryla-Sztajer @Stalagmit
10 listopada 2017 14:18

Mohenjo Daro i Harappa..?...

.

 

zaloguj się by móc komentować


telok @pink-panther 10 listopada 2017 13:08
10 listopada 2017 14:45

Proszę w wiki zerkną na Szibam w Jemenie:)

zaloguj się by móc komentować

parasolnikov @Maryla-Sztajer 10 listopada 2017 14:19
10 listopada 2017 14:47

Nie rozumiem żadnego z dwóch Pani komentarzy tym razem :)

zaloguj się by móc komentować

Maryla-Sztajer @parasolnikov 10 listopada 2017 14:47
10 listopada 2017 14:51

Zrozumie Pan, cierpliwości:))

.

 

zaloguj się by móc komentować


o2ga @Stalagmit
10 listopada 2017 17:00

Pani Maryli chodzi zapewne o dwa miasta będące częścia cywilizacji z doliny Indus, czyli dzisiejszego Pakistanu i północnego zachodu Indii.

Początki tej cywilizacji inydyjscy uczeni datuja na 5750 r przed narodzeniem Chrystusa (badanie izotopem węgla C-14). Tak także datowane są początki Mohendżo - Daro.

To miasto w szczytowym rozkwicie zajmowało 250 h.  Zbudowane z wypalonej cegły  o ustalonych rozmiarach 7x14x28 centymetrów  - domy i 10x20x40 = mury.  Budynki miały 2 lub 3 kondygnacje, podługi i sufity wykonane były z belek. W zewnętrznych belkach umieszczane były uliczne latarnie. Posiadało system kanalizacyjny w postaci wielokilometrowych osłoniętych kanałów. Wiele prywatnych domów miało przypominające dzisiejsze toalety, z których nieczystosci spływały pochyłymi ceglanymi kanałami do ścieków lub specjalnych naczyń, które usuwały specjalne służby miejskie. W rowach kanalizacyjnych znajdowały się studzieńki odpływowe, wyposażone w kraty również systematycznie oczyszczane.

.

 

zaloguj się by móc komentować

Maryla-Sztajer @o2ga 10 listopada 2017 17:00
10 listopada 2017 17:06

Czekamy jednak na stanowisko Stalagmita. Z tem, że może się coś objaśni w następnych odcinkach...

Ten Gibraltar wyżej...czy jeszcze coś w zanadrzu??

;).

 

zaloguj się by móc komentować

MarekBielany @pink-panther 10 listopada 2017 13:08
11 listopada 2017 00:34

Nie ma potrzeby do Wylatowa. Nad użyję: deja vu.

Czyli stać i patrzyć... jak żaba, która zawsze gotowa(na) jest skoczyć. :)

zaloguj się by móc komentować

maria-ciszewska @Stalagmit
11 listopada 2017 07:24

Dziękuję za kolejną świetną notkę.

Czy myśli Pan o książce? Bo na moich oczach powstają kolejne rozdziały :)

 

zaloguj się by móc komentować



Stalagmit @pink-panther 10 listopada 2017 13:08
12 listopada 2017 06:55

Dziękuję bardzo. To pierwsza część. Rzeczywiście, osiągnięcia budowlane dawnych ludów naprawdę robią wrażenie i świadczą o sporej wiedzy. 

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @stopfalszerzom 10 listopada 2017 13:52
12 listopada 2017 07:03

Uprzejmie dziękuję. Definicji miasta jest sporo i rzeczywiście wiele zależy od tego jak zdefiniujemy to pojęcie. Nie można wykluczyć, że w strefie umiarkowanej znajdziemy coś, co będzie przypominało miasta i będzie starsze niż 5 tys. lat. Zresztą jest jeden dobry przykład: ok. V/IV tysiąclecia przed Chr. istniały na obszarze Bałkanów, Rumunii i Ukrainy kultury Cucuteni Tripolje i Gumelnitsa Karanovo, które posiadały osady podobne do miejskich (robiono nawet pierwsze próby z pismem- tabliczki z Tartarii w Rumunii). Niestety najazdy i prawdopodobnie zmiany klimatyczne u schyłku IV tysiąclecia przed Chr. spowodowały upadek tych kultur.

zaloguj się by móc komentować


Stalagmit @Maryla-Sztajer 10 listopada 2017 14:18
12 listopada 2017 07:05

To też jedne z najstarszych miast epoki brązu. Pisałem trochę o nich w notce o Zatoce Perskiej. Tutaj piszę o metropoliach środziemnomorskich.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @o2ga 10 listopada 2017 17:00
12 listopada 2017 07:06

Dziękuję, to dobre streszczenie osiągnięć tamtej cywilizacji. Zasługuje na odrębną notkę.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @Maryla-Sztajer 10 listopada 2017 17:06
12 listopada 2017 07:08

W natępnych notkach opiszę kolejne metropolie. A Mohendżo Daro i Harappa to rzeczywiście jedne z najstarszych.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @maria-ciszewska 11 listopada 2017 07:26
12 listopada 2017 07:10

Autentyczna gemma/pieczęć. Sporo takich przedmiotów jest znane z okresu minojskiego i mykeńskiego, z Krety i Grecji Kontynentalnej.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @maria-ciszewska 11 listopada 2017 07:24
12 listopada 2017 07:10

Proszę bardzo. Myślę, że książka to niezły pomysł.

zaloguj się by móc komentować


Stalagmit @maria-ciszewska 11 listopada 2017 07:26
12 listopada 2017 07:15

Kilka przykładów:

http://helens-daughter.livejournal.com/67925.html

zaloguj się by móc komentować

maria-ciszewska @Stalagmit 12 listopada 2017 07:15
12 listopada 2017 07:45

Dziękuję. Pieczęć z artykułu wolność.24 jest wyjątkowa na tle tych, które Pan zaprezentował, ale chyba jednak nie uprawnia to do twierdzenia, że znalezisko spowoduje pisanie historii na nowo :)

zaloguj się by móc komentować

zaloguj się by móc komentować