-

Stalagmit

Metropolie wczesnej epoki żelaza. Cypr, Hellada i Fenicja

W okresie późnocypryjskim (1550-1050 p. Chr.) Cypr wszedł w okres rozwoju ekonomicznego, urbanizacji i kontaktów z cywilizacjami Bliskiego Wschodu i Egiptu. Około 1400 r. p. Chr. zaczął się okres wzrostu populacji, którego oznaką jest ogólny wzrost ilości i rozmiarów osad. Największe miasta (Paleopahos, Enkomi, Kition) powstały na brzegach wyspy. Były one ośrodkami międzynarodowego handlu morskiego. Istniały w nich budowle publiczne i sakralne. Otaczano je masywnymi fortyfikacjami. Posiadały regularny układ ulic i ciasną zabudowę złożona z kamiennych domostw. Groby z tego okresu zawierają wyposażenie składające się w dużej mierze z przedmiotów importowanych spoza wyspy. Głównym towarem eksportowym wyspy była miedź, wydobywana w głębi lądu i obrabiana w miastach na wybrzeżu. Miedź była głównym bogactwem naturalnym Cypru, eksploatowanym aż do końca starożytności. Rozchodziła się w charakterystycznych sztabach w kształcie skóry wołu.
Cypryjska ceramika rozchodziła się po całym wschodnim basenie Morza Śródziemnego, docierając do Egiptu, Lewantu i Grecji. Większa część ludności Cypru zamieszkiwała osady typu wiejskiego i trudniła się rolnictwem oraz pasterstwem. Rozwijał się handel wewnętrzny pomiędzy tymi osadami a miastami nad morzem. W zamian za produkty rolne mieszkańcy wsi otrzymywali importowane dobra, o czym może świadczyć znajdowana na stanowiskach wiejskich ceramika mykeńska. W Ayios Dimitrios odkryto magazyn z pitosami, mogący pomieścić 50 ton oliwy z oliwek.  Najprawdopodobniej Cypr był zjednoczonym państwem rządzonym przez jednego władcę. Wspominana w tekstach z Amarny i archiwach hetyckich Alasziya to prawdopodobnie królestwo Cypru. Około 1500 r. p. Chr. na Cyprze pojawiło się pismo, tzw. cypryjsko-minojskie. Zapisane nim tabliczki gliniane znaleziono m. in. w Enkomi, Kouklia i Ugarit w Syrii. W okresie 1250-1150 inwazja Ludów Morza, wśród nich uchodźców z rejonu egejskiego spowodowała zniszczenie najważniejszych miasta na wyspie. Cypr skolonizowała ludność egejska mówiąca językiem greckim. Kultura Cypru cofnęła się do poziomu przedmiejskiego. Osady budowano głównie na wzniesieniach w głębi lądu, by uchronić się przed najazdem z morza. Mimo to Cypr stał się jednym z pierwszych ośrodków wczesnej metalurgii żelaza.
W VIII w. na Cyprze rządziła elita, po której pozostały imponujące pochówki. Notabli grzebano w podziemnych komorach grobowych budowanych z kamienia, lub kutych w skale. Wejście do komory grobowej było poprzedzone korytarzem, który wypełniano ziemią. Zmarłych przywożono na miejsce pogrzebu ceremonialnymi wozami zaprzężonymi w osły, które zabijano u wejścia do grobowca. Wśród darów grobowych znajdowały się trony zdobione rzeźbami z kości słoniowej, brązowe kotły z protomami, grecka ceramika geometryczna, żelazne kozły ogniowe. Niekiedy zmarłym składano ofiary z ludzi. Opisane groby pochodzą z okresu 750-700 p. Chr. Około 700 r. p. Chr., Cypr został podbity przez Asyryjczyków. Miejscowi władcy stali się wasalami króla asyryjskiego. Cypr dzielił się w tej epoce na 10 państw. W drugiej połowie VII w. p. Chr. wyspa uniezależniła się od władzy Asyrii. Cały czas trwały kontakty handlowe z Fenicjanami i Grekami, czego dowodem może być znajdowana na Cyprze ceramika, przedmioty metalowe i wyroby szklane. W Kition istniała świątynia fenickiej bogini Asztarte. W Kurion znajdowała się świątynia Apollina, w Pafos przybytek Afrodyty, a w Salaminie Zeusa. Poza miastami istniały sanktuaria otwarte, takie jak Ayia Irini, składające się z muru, ołtarza i trzech świętych drzew. Na wyspie wytwarzano w tej epoce popularne naczynia brązowe i luksusowe meble. Cypr eksportował także drewno do budowy statków. Na przełomie VII i VI w. p. Chr. Cypr dostał się pod władzę faraonów egipskich, którym tutejsi królowie byli zmuszeni płacić trybut. Porty cypryjskie stały się w tym okresie obowiązkowym punktem postoju statków handlowych w drodze z Bliskiego Wschodu do Grecji. Od VI w. w kulturze Cypru zaczęły dominować wpływy z Grecji. Mieszkańcy wyspy Afrodyty uznali się za pełnoprawnych Hellenów, do czego skłaniał ich język i przejęcie greckiego stylu życia.

Skrawek wybrzeża Morza Śródziemnego równoległy do pasma górskiego Libanu nie został dotknięty skutkami kataklizmu, który spowodował upadek cywilizacji epoki brązu. Stare miasta: Tyr, Sydon, Byblos, Sarepta i Arad były już od dawna ośrodkami handlowymi. Zamieszkiwała je ludność semicka mówiąca odmianą języka kananejskiego, określana jako fenicki. Prawdopodobnie w późnej epoce brązu w tutejszych miastach osiedlili się przybysze z Cypru, Palestyny, grupy Ludów Morza i mieszkańców obszaru egejskiego. Fenicja nie była jednolitym organizmem politycznym, lecz podzielona była na miasta-państwa z własnym zapleczem rolniczym i surowcowym. Na przykład Sydon leży w sąsiedztwie bardzo żyznej równiny rolniczej. Fenicjanie panowali przez pewien czas nad Galileą Doliną Bekaa. Największe znaczenie polityczne miał Sydon, dlatego w źródłach biblijnych i greckich nazywani są Sydończykami. Innym ważnym ośrodkiem był Tyr, położony na wyspie. Dzięki temu zapleczu oraz umiejętnościom rzemieślniczym, żeglugowym i handlowym Fenicjanie już w X wieku p. Chr. odnowili kontakty handlowe i sieć szlaków we wschodnim basenie Morza Śródziemnego. Trudnili się szkutnictwem, rzemiosłem, w tym wyrobem cenionych towarów luksusowych (purpury, mebli, ozdób, naczyń, przedmiotów metalowych). Słynna była fenicka purpura, wytwarzana z gruczołów ślimaka rozkolca. Bardzo dochodowym towarem eksportowym było drewno cedrowe z lasów Libanu. W IX w. p. Chr. zaczęli zakładać faktorie na wybrzeżach Morza Śródziemnego: na Cyprze, w Kommos na Krecie, na Eubei.
Niedługo potem powstały jej kolonie w Gades na Półwyspie Iberyjskim, w Utyce i Kartaginie (założonej 814 p. Chr. przez osadników z Tyru) w płn. Afryce. Zakładali kolonie na Sycylii i Sardynii, na Malcie oraz w całej północnej Afryce. Dzięki nim na półwysep Iberyjski i do Afryki przeniknęło fenickie pismo i technika. Pod ich wpływem miejscowe ludy założyły własne miasta w Numidii i południowej Hiszpanii (Tartessos). W VIII w. p. Chr. Fenicjanie zaczęli się osiedlać na Sycylii, a w 654 r. p. Chr. na Ibizie. W VIII i VII w. p. Chr. Fenicjanie podlegali dominacji imperium Asyrii, płacili trybut i dostarczali statków na potrzeby operacji militarnych jej króla. W 677 wybuchł w Sydonie bunt przeciw królowi asyryjskiemu Asarhaddonowi. Został on krwawo stłumiono, a armia asyryjska zniszczyła miasto. W 597 r. p. Chr. król Babilonii Nabuchodonozor II oblegał Tyr. W VI w. po Chr. Fenicjanie podporządkowali się panowaniu perskiemu i tworzyli trzon floty państwa Achemenidów.
Kartaginę usytuowano na półwyspie między zatoką morską a Jeziorem Tunetańskim, będącym źródłem słodkiej wody. Na zapleczu miasta leżały żyzne tereny rolnicze i pastwiska. Szybko rozwinęła się jako bogate miasto, ośrodek handlu i rzemiosła z przyzwoitym zapleczem rolniczym, niezależny od macierzystego Tyru. Kartagina posiadała ustrój oligarchiczny, oparty na instytucji sufetów (sędziów) i rady złożonej z członków elity. W mieście czczono Melkarta, Eszmuna, Baala i Tanit. Tej ostatniej bogini składano ludzkie ofiary (zabijano niemowlęta) na miejscu zwanym Tofet (otoczony murem święty okręg w pobliżu portu), gdzie po tej praktyce pozostało wiele stel z symbolami Tanit oraz szczątki ludzkie.
Akropolis miasta ze świątynią Eszmuna mieściło się na wzgórzu Byrsa. Niedaleko od niego mieściła się agora i siedziba rady. Na południe od niej znajdowała się dzielnica rzemieślnicza i port wojenny z wyspą, na której mieścił się okrągły hangar, magazyny broni i warsztaty naprawcze dla galer wojennych. Miasto było silnie ufortyfikowane. Najstarszy materiał archeologiczny z Kartaginy w postaci ceramiki pochodzi z około 720 r. p. Chr. Najstarszy grób kartagiński (ok. 700 p. Chr. pochodzi z rejonu Dermech i zawiera złoty medalion z dedykacją dla Asztarte, zapisaną w piśmie fenickim. W ciągu niedługiego czasu po powstaniu Kartagina zaczęła zakładać własne kolonie w północnej Afryce. Stała się niezależnym państwem i opanowała oprócz wybrzeży afrykańskich także zachodnią Sycylię, Sardynię i część Półwyspu Iberyjskiego.

Po upadku cywilizacji mykeńskiej przestały istnieć ufortyfikowane centra władzy i towarzyszące im miasta. Kataklizm kończący epokę brązu był katastrofalny. Znikły wszystkie niemal elementy cywilizacji: monumentalna architektura, pismo, rozwinięte rzemiosło, sztuka i organizacja polityczna. Liczba ludności gwałtownie się zmniejszyła i nastąpiło ogólne zubożenie kultury materialnej. Osady zwykle umieszczano na wzgórzach w głębi lądu, by chronić je przed napadami piratów i najeźdźców przybywających drogą morską. Szlaki handlowe właściwie przestały istnieć i Grecja stała się krainą małych, izolowanych osad, której mieszkańcy zajmowali się pasterstwem i prymitywnym rolnictwem. Była zacofana i niemal odcięta od świata zewnętrznego. W trakcie wędrówki ludów w XII w. p. Chr. Grecję najechali Dorowie z północy, zasiedlając spore obszary. Część Achajów dotarła na Cypr, do zachodniej Azji Mniejszej i do Pamfilii. Większość ówczesnych osad miała nie więcej niż półtora tysiąca mieszkańców. Największymi ośrodkami osadniczymi tego okresu były: Teby, Ateny, Knossos, Argos, Lefkandi na Eubei i Karphi na Krecie. Osady zabudowane były małymi, jednoizbowymi domami z cegły suszonej krytymi strzechą. W Nichorii odkryto dom z cegły na kamiennych fundamentach, z dwuspadowym dachem krytym strzechą i wspierającymi go słupami. Był wzniesiony na prostokątnym planie z apsydalnym zakończeniem i posiadał ganek z podcieniem u wejścia. W środku mieściło się pomieszczenie mieszkalne z paleniskiem i magazynowe z jamami zasobowymi. Domy z Zagory na Andros budowano z kamienia i cegły na prostokątnym i kwadratowym planie. Ich płaskie dachy wzniesiono na drewnianych belkach wspierających się na słupach. W środku znajdowało się kilka pomieszczeń, palenisko, amfory na wino i oliwę oraz pitosy na zboże.
Około 1000 roku p. Chr. na Eubei pojawiła się nowa elita, zamożna i kontaktująca się ze światem zewnętrznym. Dowodem na jej istnienie są znaleziska z miejscowości Lefkandi na Eubei, gdzie archeolodzy odkryli bogato wyposażone groby szybowe. Zmarli byli pochowani ze złotą i brązową biżuterią, ceramiką z Cypru i żelazną bronią. Na grobach pary, kobiety i mężczyzny zbudowano później podłużny budynek kultowy z cegły suszonej. Wokół budynku powstał z czasem cmentarz, na którym zmarłych chowano z przedmiotami egipskimi, fenickimi i cypryjskimi. Znaleziska z Lefkandi wskazują na wzrost zamożności miejscowej elity i kontakty handlowe z Bliskim Wschodem.

Literatura

Majewski K. (red.), Kultura materialna starożytnej Grecji, t.1-3, Wrocław - Warszawa - Kraków 1977.

Wipszycka-Bravo E., Historia starożytnych Greków, Warszawa 1988.

Ziółkowski A. Historia Powszechna. Starożytność, Warszawa 2009.

Mario Liverani; Soraia Tabatabai, The ancient Near East : history, society and economy, London, 2014.

Morley N., 2007, Trade in Classical Antiquity, Cambridge, New York.

Scheidel W., Morris I., Saller R. The Cambridge Economic History of the Graeco-Roman World, Cambridge 2007.

E. Lipiński, Itineraria Phoenicia, (w seriach:) Orientalia Lovaniensia Analecta 127, Studia Phoenicia 18, Leuven, 2004.

Plan miasta Enkomi, Cypr, późna epoka brązu

Ruiny miasta Enkomi na Cyprze

Rekonstrukcja starożytnego Tyru

Ruiny starożytnego Tyru

Składanie trybutu królowi asyryjskiemu przez miasto fenickie, detal z okucia wrót z Balawat, VIII w. przed Chr.

Rekonstrukcja starożytnej Kartaginy

Plan kompleksu kultowego w Lefkandii na Eubei

Rekonstrukcja budynku kultowego z Lefkandi

Osada Zagora na Wyspie Andros

Plan osady Zagora

Grecka chata z Nichorii, z okresu Wieków Ciemnych

Grecja w okresie Wieków Ciemnych (1100-800 przed Chr.)



tagi: starożytność  grecja  historia świata  miasta  ważne ośrodki  cypr  fenicja 

Stalagmit
20 marca 2018 21:12
13     2060    10 zaloguj sie by polubić
komentarze:
MarekBielany @Stalagmit
20 marca 2018 22:14

Coś mi umyka, aby spiąć to do współczesności. "Wczesna epoka żelaza" - którego - "żelaza" - jest dziś pod dostatkiem.

?

zaloguj się by móc komentować

ainolatak @MarekBielany 20 marca 2018 22:14
21 marca 2018 07:07

Uchodźcy? Zanik miast i powrót na wieś w następnej kolejnosci...

Magazyny z 50 tonami oliwy z oliwek w jamę zasobową pod strzechą też robią wrażenie

Jak widać upadek jest wpisany w naturę człowieka...teoretycznie po upadku powinien odrodzić się lepszy człowiek, a tu nic.... ciągle od nowa taki sam

zaloguj się by móc komentować

parasolnikov @Stalagmit
21 marca 2018 07:39

Ale się ciesze, że wróciłeś ze starożytnością, aż mnie skręca na starożytnego nawigatora. Gdy Cypr przechodził z rąk do rąk, to były jakieś subtelen polityczne posunięcia, czy faraon był w stanie zrobić tam desant? Wiadomo coś na ten temat?

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @MarekBielany 20 marca 2018 22:14
21 marca 2018 07:48

Wczesna epoka żelaza na Bliskim Wschodzie to lata 1200-1000 przed Chr. (epoka żelaza I). W Grecji to wieki Ciemne do 800 r. przed Chr. 

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @ainolatak 21 marca 2018 07:07
21 marca 2018 07:49

Prawda, że to taka sinusoida? Pewne schematy w historii naprawdę się powtarzają.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @parasolnikov 21 marca 2018 07:39
21 marca 2018 07:52

Dzięki. Starożytny numer SN już niedługo. Na Cyprze to były raczej posunięcia polityczne i kolonizacja fenicka, aż do czasu, kiedy Asyryjczycy podbili wyspę za Sargona II. Wtedy musiały tam wylądowac jakieś wojska, bo w Kition na południu wyspy znaleziono stelę Sargona z napisem głoszącym zwycięstwo nad siedmioma królami z wyspy (ok. 709 przed Chr.).

zaloguj się by móc komentować

ainolatak @Stalagmit 21 marca 2018 07:52
21 marca 2018 17:33

siedmiu króli musiało chyba dzielnie bronić wyspy, skoro uwieczniono to na stelii

zaloguj się by móc komentować

MarekBielany @ainolatak 21 marca 2018 07:07
21 marca 2018 22:52

Może coś jest nie tak z nawigacją ? Przyznam szczerze, że "upadek" = marnotrawstwo.

 

zaloguj się by móc komentować

MarekBielany @Stalagmit 21 marca 2018 07:49
21 marca 2018 22:57

Żeby tylko sinusoida ! Jedna.

zaloguj się by móc komentować

ainolatak @MarekBielany 21 marca 2018 22:52
22 marca 2018 07:00

no straszne marnotrastwo,

tak jakby busola od przekroczenia pewnego południka robiła trójkąt bermudzki z mózgu ;)

 

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @MarekBielany 21 marca 2018 22:57
22 marca 2018 17:57

Rzeczywiście jest ich wiele.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @ainolatak 21 marca 2018 17:33
22 marca 2018 17:57

To prawda. Łatwo zapewne nie poszło.

zaloguj się by móc komentować


zaloguj się by móc komentować