-

Stalagmit

Najdawniejsze dzieje. Mezopotamia i nowy-stary porządek świata

Przemiany jakie dotknęły Stary Świat w IV tysiącleciu przed Chr., były ściśle związane z powstaniem miejskich kultur i organizacji państwowych nad Nilem, Indusem, w zachodnim Iranie i w Mezopotamii. To pomiędzy Tygrysem i Eufratem powstał jeden z największych ośrodków gospodarczych i politycznych ówczesnego świata.

Z dotychczasowych badań archeologii jasno wynika, iż najstarsze cywilizacje na kuli ziemskiej ukształtowały się na terenie Azji Zachodniej i doliny dolnego Nilu. Na tych właśnie terenach należy szukać początków zorganizowanego życia społecznego, pisma, miast, architektury monumentalnej i pierwszych organizmów państwowych. Cywilizacje starożytnego Egiptu i Mezopotamii powstały mniej więcej równolegle i prawdopodobnie od końca IV tys. przed Chr. utrzymywały ze sobą kontakty (przynajmniej sporadycznie) mające z początku epizodyczny charakter. 

W neolitycznej i neolitycznej Mezopotamii istniał szereg kultur rolniczych (proto-Hassuna, Hassuna, Samarra, Halaf, Ubaid). Ludność owych kultur, o nieustalonej przynależności etnicznej zagospodarowała rozległe obszary kraju, wykorzystując rozmaite technologie. Opanowała m. in. umiejętność wytwarzania naczyń ceramicznych, tkactwo, budownictwo ceglane, metalurgię miedzi, użycie wozu zaprzężonego w woły i łodzi trzcinowych oraz drewnianych. Również inne rolnicze społeczności Bliskiego Wschodu żywiołowo się rozwijały. Świadczą o tym miedzy innymi znaleziska z anatolijskiego stanowiska Catal Huyuk na równinie Konya, gdzie około 6800 przed Chr. powstało rozwinięte osiedle, którego badacze nie wahają się określić mianem protomiejskiego. Jego mieszkańcy prowadzili rozwiniętą gospodarkę zbieracko-rolniczo-hodowlaną i osiągnęli wysoki poziom wytwórczości rzemieślniczej. Również w Palestynie, Syrii i Iranie rozwijały się wysoko rozwinięte kultury. Specyficzny dla Bliskiego Wschodu był handel obsydianem (szkliwo wulkaniczne służące do wyrobu narzędzi), którego szlaki sięgały od Anatolii do Palestyny i południowej Mezopotamii. Ułatwiał on wymianę innych dóbr między różnymi społecznościami na tym obszarze. Zaczęły one użytkować miedź już we wczesnym okresie neolitu na terenie wschodniej Anatolii, z początku obrabiając rodzimy metal za pomocą kucia.

Około 6000 lat przed Chr. ludność kultury Samarra zasiedliła tereny nad Tygrysem i Dijalą po raz pierwszy w dziejach stosując irygację w celu nawadniania gruntów ornych. Istniejąca w okresie 5900-4300 przed Chr. kultura Ubaid rozprzestrzeniła się najpierw na terenie południowej Mezopotamii, a później sięgnęła nawet północnego Międzyrzecza i Syrii. Ludność ubajdzka zasiedlająca okolice dolnego Tygrysu i Eufratu zbudowała stałe osiedla (m. in. nas miejscu późniejszych miast Eridu, Girsu, Ur, Uruk i Nippur). Osiedle w Eridu, zbudowane nad brzegiem Zatoki Perskiej było małą osadą rybacką ze świątynią, w której prawdopodobnie czczono bóstwo wody. Przybytek ten, stojący na miejscu późniejszych sumeryjskich świątyń boga Enki, był wielokrotnie odbudowywany. Gospodarka kultury Ubaid opierała się na rolnictwie, hodowli i rybołówstwie (rybacy ubajdzcy zapuszczali się w swych wyprawach aż na wybrzeże Omanu). Tutejsza ludność, przynajmniej od późnej fazy kultury Ubaid używała miedzi. Narzędzia sporządzano też z gliny (występującej w obfitości na miejscu) i z krzemienia oraz obsydianu, które to surowce musiano importować (m. in. z Anatolii). Ubaidzkie osady były niewielkie, zabudowane domami z cegły mułowej, które mogły mieć duże rozmiary (tak jak np. na stanowisku Tell Madhur). Domy posiadały bogate wyposażenie- naczynia gliniane, żarna, piece, paleniska, narzędzia, typowe dla ludności rolniczej Bliskiego Wschodu w okresie prehistorycznym. Zmarli w tej kulturze grzebani byli na cmentarzach w jamach ziemnych, czasem zawierających komory grobowe obudowane cegłami. Jako dary grobowe składano wraz ze zmarłymi naczynia, żywność i figurki gliniane. Wspomniane świątynie ubajdzkie budowano z cegieł i umieszczano zwykle na małych podwyższeniach. Oprócz funkcji sakralnej pełniły one rolę miejsc spotkań społeczności i skarbców. Były miejscami pielgrzymek. Społeczności kultury ubajdzkiej możemy z dużą dozą pewności określić jako wodzowskie, przy czym rolę „wodza” pełnił w tym wypadku kapłan, mający kontrolę nad kultem religijnym. Świątynie były zapewne budowane wspólnym wysiłkiem całej społeczności. Ślady wpływów kultury Ubaid odnajdywane są w Syrii i Iranie, a nawet we wschodniej Anatolii. Niemniej jednak osiedla ubajdzkie były małymi nadrzecznymi wsiami. Wobec ciągłości kulturowej między okresem ubaidzkim, a kulturą Uruk uzasadnione wydaje się stwierdzenie, że ludność ubaidzka musiała zawierać element protosumeryjski. Pochodzenie Sumerów stanowi zagadkę. Jedynie nieliczne dane umożliwiają wnioskowanie w tej kwestii. Wedle podań sumeryjskich twórcy cywilizacji mezopotamskiej przybyli drogą morską do południowego Międzyrzecza i osiedlili się nad Zatoką Perską. Możliwe, że przybyli tu z gór Zagros. Część językoznawców skłania się nawet widzieć kolebkę Sumerów w Tybecie, Azji Południowo-Wschodniej lub nawet na Malajach, udowadniając rzekome pokrewieństwo języka Sumerów z językami ludów dziś zamieszkujących te obszary. Język Sumerów nie wykazuje jednak tak naprawdę żadnych podobieństw z innymi językami. Jego geneza i pochodzenie (podobnie jak całego ludu) jest całkowicie nieznane. Mimo tych niewiadomych można jednak postawić tezę, iż twórcami kultury Ubajd, Uruk i pierwszymi mieszkańcami dolnego biegu Tygrysu i Eufratu byli przynajmniej po części Sumerowie. Wskazuje na to ciągłość kulturowa w zapisie archeologicznym. W południowej Mezopotamii możemy u progu czasów historycznych wyróżnić trzy grupy etniczne. Pierwsza z nich to etnos sumeryjski osiadły w najbardziej południowej części dolnego Dwurzecza. Zamieszkiwał miasta Eridu, Ur, Uruk, Larsa, Isin, Lagasz, Adab, Akszak, Larak, Badtibira, Dubrum, Zabalam, Szuruppak, Marad, Nippur. Druga to tzw. lud X lub lud nieznany, o nieustalonej przynależności etnicznej i językowej. Wiele wyrazów z języka tego ludu (m. in. nazwy miast lub zawodów) przeszło do języka sumeryjskiego. Lud ten mógł przybyć do Mezopotamii nawet przed Sumerami, lub przynajmniej równolegle z nimi. Ów substrat etniczny niebawem zanikł i w III tys. przed Chr. nie znajdujemy już żadnych śladów po nim. Trzecim etnosem obecnym na omawianym obszarze byli wschodni Semici zamieszkujący na północ od miasta Nippur w miejscowościach Kisz, Azupiranu, Sippar, Akszak, Kisura, Kazallu, Esznunna, Tutub. Na tym obszarze zwano ich Akadami.

Kultura Ubaid płynnie przekształciła się w kulturę Uruk na obszarze południowej Mezopotamii około 4000 lat przed Chr., tak, że już około 3750 lat przed Chr. cały południowy Irak był objęty tą tradycja kulturową. Zanik ceramiki malowanej i masowe pojawienie się ceramiki niezdobionej toczonej na kole garncarskim może być efektem zmian w gospodarce, która wymagała szybkiej produkcji dużej ilości naczyń ceramicznych. We wczesnym okresie Uruk kontynuowano budowę sanktuariów w uświęconych tradycją miejscach (Uruk, Eridu), które w okresie późniejszym stały się wielkimi ośrodkami kultowymi Sumerów. Z Eridu pochodzą świadectwa pierwszych powiązań świątyń z gospodarką- w tym przypadku z produkcją ceramiki (piec do wypalania został ulokowany w obrębie zabudowań świątynnych). Wzrastała rola wymiany handlowej, sprowadzano głównie surowce kamienne spoza granic Mezopotamii. Upowszechniało się użycie kamiennych pieczęci, co jest dowodem na zwiększenie roli indywidualnych jednostek w gospodarce.

W IV tysiącleciu przed Chr. nastąpiły na Bliskim Wschodzie, tak samo jak w całym Starym Świecie zmiany klimatyczne mające spory wpływ na życie i gospodarkę różnych ludzkich populacji. Ochłodzenie i osuszenie klimatu, które nastąpiło na skutek zmian aktywności słonecznej i było związane z początkiem okresu subborealnego. Klimat Azji stał się bardziej kontynentalny. Rządził nim teraz potężny wyż syberyjski, który skutecznie wysuszał i oziębiał Eurazję. Przesunięcie się na południe Międzyzwrotnikowej strefy konwergencji dotknęło obszary Azji Zachodniej, która przestała być zasilana monsunowymi deszczami. Około 3200 lat przed Chr. nastąpiło na Bliskim Wschodzie bardzo ostre ochłodzenie. Analiza depozytów z Jeziora Tecer w Turcji i w jaskini Sorek w Izraelu wskazuje także na spadek opadów i suszę. W tym samym czasie klimat w Europie był zimny i suchy, jak wykazały to badania drewna wydobytych z bagien dębów irlandzkich. Step eurazjatycki rozszerzył swój zasięg. Poziom wody w rzekach i jeziorach Bliskiego Wschodu znacznie spadł. Monsun przynoszący dotychczas ulewne deszcze nad Zatokę Perską i południową Mezopotamię cofnął się daleko na południe. Irak stał się suchym krajem, w którym gwałtowne wiatry przewalały chmury pyłu. Od wybrzeży Morza Śródziemnego do Azji Centralnej zapanowała susza i chłód. Ludność Mezopotamii skupiła się w nowo powstających miastach, a gwałtowne ochłodzenie pod koniec IV tysiąclecia przed Chr. spowodowało upadek miejskiej kultury Uruk. W Mezopotamii ludność w końcu IV tysiąclecia przed Chr. przenosiła się z północy, z okolic miasta Nippur, na południe. Miasto Uruk urosło do ogromnych rozmiarów, a na północy wiele osad zostało opuszczonych z powodu zmiany biegu rzek. Mezopotamskie ośrodki przetrwały ten kryzys i w następnej epoce stały się częścią sieci miast-państw Sumeru i Akadu.

Choć czynnik klimatyczny na pewno miał duże znaczenie, to jednak wydaje się, że nie było ono decydujące. Silniejszym czynnikiem mógł być autorytet religijnych sanktuariów istniejących w tym okresie. Stawały się one ośrodkami wyspecjalizowanego rzemiosła, a rolnicy potrzebowali przecież narzędzi pracy i ceramiki, których nie mogli wytworzyć własnym sumptem. Wielu rolników musiało zamieszkiwać w sąsiedztwie świątyń i oddawać jej swe plony w zamian za narzędzia pracy wytwarzane przez świątynnych rzemieślników. Z czasem kapłani przejęli kontrolę nad gospodarką i irygacją, co zapewne zwiększyło wydajność rolnictwa. Ziemię poczęto uważać za własność bóstw. Kontrola nad wspólnym wysiłkiem społeczności w dziedzinie irygacji miała tu kluczowe znaczenie, ponieważ ta ważna dziedzina gwarantowała kapłanom kontrolę nad ludźmi i zasobami żywności. Dolny odcinek Niziny Mezopotamskiej to region gorący i parny, o kontynentalnym klimacie, obfitujący w bagna i mokradła. Tylko dzięki wytężone pracy ludzi nad nawadnianiem za pomocą systemu irygacyjnego tutejsze ziemie mogą dać bardzo wysokie plony. Tygrys i Eufrat wylewają na przełomie kwietnia i maja, zaraz przed upalnym latem. Wylewy te są gwałtowne, albowiem zasilają je topniejące śniegi w górach Armenii. W szybkim czasie objętość wody w rzekach wzrasta ośmiokrotnie zalewając niemal zupełnie płaski teren. Wylew nanosi ogromną ilość mułu składającego się w przeważnej części z gliny i wapna. Dzięki całorocznemu nawodnieniu wodę kierowano na pola, gdzie żywiła rośliny, a muł użyźniał glebę. Niestety, kanały bardzo szybko się zamulały, a parująca woda pozostawiała na polach sól, która szybko uniemożliwiała uprawy. Każda społeczność miała odrębny system kanałów, tam i zbiorników zapasowych, co prowadziło do utrwalenia się podziałów politycznych (system irygacji sprzyjał tworzeniu się odrębnych miast-państw). Taki system irygacyjny był dziełem całej społeczności kierowanej przez przedsiębiorcze i ambitne jednostki kierujące całym przedsięwzięciem- czyli przez władców kapłanów nadzorujących jednocześnie kult i gospodarkę oraz administrację. Podporządkowali sobie oni mieszkańców wiosek i pierwszych miast. Z czasem kopanie kanałów zaczęło być postrzegane jako święty religijny obowiązek kapłanów-królów (en), tak samo jak odbudowa świątyń. Władcy poczęli się uważać za namiestników bóstw, rządzących w ich imieniu (w rozumieniu Sumerów każde miasto-państwo było domeną odpowiedniego boga zamieszkującego miejską świątynię). Odtąd każdy władca stawał się namiestnikiem boskim, a wszelkie nieposłuszeństwo wobec niego stanowiło zbrodnię i świętokradztwo. Królowie zyskali naczelną rolę w społeczeństwie. Powstał w ten sposób specyficzny ustrój państw starożytnego Wschodu. Przemiany te miały miejsce w późnym okresie Uruk. Wtedy to wskutek zmiany biegu rzek osadnictwo skoncentrowało się nad dolnym Eufratem i Tygrysem, blisko ujścia do Zatoki Perskiej. Osiedla w tym rejonie znacznie powiększyły swą powierzchnię. Świadectwem duże roli irygacji jest wyraźne usytuowanie osad wzdłuż głównych kanałów i rzek. Powstała wyraźna hierarchia osad, z dominującymi osiedlami, które już wkrótce stały się miastami. Najważniejsze z nich to dominujące w tym okresie: Uruk, Kisz, Szuruppak, Eridu, Tell Uqair (starożytna nazwa nieznana).

Powstanie organizacji typu państwowego w Mezopotamii dokonało się względnie szybko i miało wszelkie cechy realizacji założonego z góry planu. Pierwsze mezopotamskie państwo, z centrum w mieście Uruk, stało się przede wszystkim organizacją gospodarczą zupełnie nowego typu. Organizacja pracy, przestrzeni i siły roboczej była tu przejawem zupełnie nowego porządku świata. W południowej Mezopotamii powstał ogromny ośrodek produkcji żywności i produkcji tekstylnej. W powstających tutaj miastach pojawiła się elita, która uchwyciła kontrolę nad produkcją i jej organizacją, a następnie nad ludźmi i ziemią. Ludność Kraju nad Dwoma Rzekami została skomasowana w wielkich ośrodkach miejskich skupionych wokół świątyń. Z małych rolniczych wiosek i miasteczek została przesiedlona do miast-molochów, takich jak Uruk. Była to ogromna zmiana. Małe, wiejskie społeczności, gdzie obciążenie pracą było względnie niewielkie, a relacje międzyludzkie dość proste, zostały zastąpione scentralizowaną organizacją służącą realizacji ekonomicznych i politycznych celów elity. Wioski, które nie zostały opuszczone przez mieszkańcom, musiały się podporządkować władzy miast. Świątynie były nie tylko miejscami kultu, ale przede wszystkim wielkimi ośrodkami zarządzającymi gospodarką. Pełniły funkcję magazynów i banków. Mieściły się przy nich liczne warsztaty, archiwa i pomieszczenia administracyjne. Wszystkim zarządzała kapłańsko-menedżerska kasta, posługująca się kadrą skrybów, strażników i administratorów. Miała ona całkowitą władzę nad systemem produkcji i dystrybucji dóbr na zarządzanym przez siebie obszarze. Codziennie pisarze pracujący w świątyni odnotowywali dopływ dóbr do jej magazynów i kontrolowali dystrybucję. W warsztatach pracowali opłacani przez kapłańską elitę rzemieślnicy i robotnicy. Wszyscy ci specjaliści byli utrzymywani przez resztę populacji, która zajmowała się uprawą roli. Religia była dla kapłańskiej elity z Uruk środkiem zarządzania masami. Pracując dla świątyń rolnicy i rzemieślnicy wierzyli, że służą bezpośrednio czczonym w nich bóstwom.

Elity południowej Mezopotamii mogły dzięki komasacji ludności rozwinąć produkcję na masową skalę. W warsztatach garnacarskich wytwarzano ogromne ilości naczyń toczonych na kole. Naczynie te były bardzo mocno zestandaryzowane, co pośrednio świadczy o istnieniu rozwiniętego systemu miar i wag. Charakterystyczne dla tego okresu są toporne misy o ukośnie ściętym wylewie, służące do wydawania robotnikom standardowych racji żywnościowych. Na tak samo wielką skalę wytwarzano brązowe i miedziane przedmioty odlewane w formach. Trzeba pamiętać, że południowy Irak stał się wtedy największym na świecie ośrodkiem produkcji tekstylnej. W wielkich warsztatach robotnicy, wśród nich kobiety i dzieci, wytwarzali wełniane tkaniny na skale przemysłową. Świątynie posiadały liczące tysiące sztuk stada owiec, które dostarczały do tych warsztatów surowca wełnianego. Mezopotamia już do końca starożytności pozostała centrum produkcji tkanin. Spora część rzemieślników w Uruk i innych miastach była też zaangażowana w produkcję dóbr luksusowych dla elity. Społeczeństwo w czasach kultury Uruk zostało zatem podzielone na segmenty zajmujące się różnymi dziedzinami produkcji lub administracji i zarządzania. Największa liczba ludzi zajmowała się jednak produkcją żywności. Świątynna administracja zorganizowała produkcję rolną, irygację i zbiór plonów na ogromnym obszarze rozciągającym się od okolic dzisiejszego Bagdadu do Zatoki Perskiej. Tutejsza ziemia, odpowiednio nawodniona i uprawiana, dawała największe w świecie plony. Zboża wystarczało nie tylko do wykarmienia miejscowej ludności, a także dla potrzeb dalekosiężnej wymiany handlowej. Rolnicy byli zobowiązani nie tylko do uprawy świątynnych pól i oddawania plonów, ale także do wykonywania różnych robót przymusowych i szarwarków. Najczęściej były one związane z utrzymaniem i konserwacją kanałów irygacyjnych. Elita zarządzająca miastami nadzorowała budowę sieci kanałów, które sprawiły, że Mezopotamia południowa stała się wielkim, kwitnącym ogrodem. Kanały i rzeki były też głównymi drogami komunikacyjnymi. Tworzyły sieć łączącą wszystkie regiony kraju. Pola były uprawiane za pomocą drewnianych pługów połączonych z siewnikami, zwanych w języku sumeryjskim apin. Użycie tego narzędzia znacznie zwiększało wydajność mezopotamskich upraw zbożowych. Jedno wsiane w tutejszą glebę ziarno dawało niekiedy plon trzydziestokrotny. Populacja kraju zwiększała się szybko, a nad rzekami i kanałami wyrastały zamieszkane przez rolników wsie i miasteczka. Samo miasto Uruk stało się ogromną metropolią liczącą ponad 100 hektarów powierzchni. Południowa Mezopotamia stała się w końcu IV tysiąclecia wielkim, gęsto zaludnionym ośrodkiem rolnictwa i produkcji pozarolniczej, prawdziwym gospodarczym centrum ówczesnego świata.

W okresie Uruk pojawiły się charakterystyczne cechy kultury miejskiej, uchwytne w znaleziskach archeologicznych. Pojawiają się przede wszystkim monumentalne budowle publiczne- świątynie dużych rozmiarów służące kultowi bóstw. Z warstw IV i V z Uruk znane są świątynie budowane z cegieł glinianych lub płyt wapiennych. Zdobiono je mozaikami z kamiennych stożków lub malowidłami. Świątynię w okręgu Kullaba poświęconą prawdopodobnie bogu nieba An wybudowano na wysokim sztucznym podwyższeniu z cegły. W okręgu bogini Inanny (Eanna) przybytek zdobiony był mozaiką z malowanych stożków. Świątyniom towarzyszyły liczne budynki gospodarcze, magazynowe i administracyjne, otoczone były murami. Podobne zespoły kultowe odnaleziono na innych stanowiskach, m. in. Tell Uqair, gdzie odkryto świątynie na platformie zdobioną malowidłami.

Najwięcej świadectw o wczesnej cywilizacji Mezopotamii zawierają pierwsze teksty pisane oraz sztuka przedstawieniowa. Pismo zostało wynalezione w Mezopotamii około 3300 lat przed Chr. w południowym Międzyrzeczu. Wywodzi się ono z używanego wcześniej systemu notacji za pomocą glinianych tokenów (małych figurek przedstawiających różne przedmioty) i bulli (kul glinianych, w które wtykano tokeny, w celu zapamiętania przedmiotu transakcji). Wynalezienie pisma wynikło z potrzeb ściśle ekonomicznych i nie miało nic wspólnego z literaturą. Świątynna administracja potrzebowała ścisłego i powtarzalnego systemu zapisów gospodarczych i księgowości. Wszelkie wpływy i rozchody magazynów musiały być odnotowane, jeśli cała organizacja miała działać bez zarzutu. Zaczęło się od pieczętowania glinianych plomb i bull pieczęciami cylindrycznymi z różnymi wyobrażeniami. Oznaczano w ten sposób różne dobra, które docierały do magazynów. Zapieczętowanymi plombami zabezpieczano pojedyncze worki lub paki produktów, a także całe spichrze i magazyny. Potem zaczęto używać kul glinianych z odciśniętymi tokenami, by określić ilość dóbr składowanych, bądź będących w obiegu. W końcu administratorzy wpadli na pomysł utrwalania zapisów księgowych na tabliczkach glinianych za pomocą standardowego systemu symboli, oznaczających rodzaj i liczbę produktów. Z czasem zaprzestano używania tokenów, a na bullach zaczęto notować rodzaj i ilość dóbr materialnych. Bulle przekształcono w końcu w tabliczki, na których za pomocą obrazków i znaków oznaczających liczby zapisywano ilość różnych przedmiotów. W ten sposób powstały pierwociny pisma piktograficznego. Proste obrazki rysowane za pomocą trzcinowego rylca na glinie oznaczały rzeczy lub pojęcia czy liczby. Pismo to początkowo służyło więc jako ułatwienie w administracji i gospodarowaniu dobrami materialnymi. Z czasem znaki stały się bardziej abstrakcyjne i mniej przypominały przedstawiany przedmiot. Dalszy rozwój pisma nastąpił w okresie wczesno dynastycznym (ok. 2500 przed Chr.), kiedy to zmieniono kierunek pisania i powstało prawdziwe pismo klinowe (znaki miały formę klinów odciśniętych rylcem na glinie). Cały ten skomplikowany system informacyjny obsługiwała wyspecjalizowana grupa skrybów, którzy opanowali wszystkie jego tajniki. Można ich śmiało porównać do współczesnych informatyków, bez których nie może się obyć żadna firma czy instytucja. Skrybowie obsługiwali od strony informacyjnej i kontrolnej cały obieg dóbr i zarządzanie. Aby zostać pisarzem, trzeba było przejść długoletni proces nauki skomplikowanego systemu pisma. Pisarze byli nie tylko biegłymi w operowaniu informacją specjalistami, ale także twórcami zestandaryzowanego systemu wiedzy i pojęć, którymi operowały później teksty sumeryjskie.

W piśmie klinowym z tego okresu każdemu znakowi przyporządkowano kilka sylab języka sumeryjskiego. Pierwsze tabliczki z zapisami gospodarczymi znane są z Uruk, Kisz, Dżemdet Nasr, Esznunny i Tell Uqair. Są to spisy towarów, zwierząt hodowlanych, dokumenty aprowizacji, pokwitowania, spisy nazw zwierząt, imion i zawodów. Były one zapisane prawdopodobnie wczesną forma języka sumeryjskiego, choć nie można tego stwierdzić z całą pewnością. Stanowią one świadectwo istnienia rozwiniętej administracji państwowej i istnienia wyspecjalizowanych pisarzy (skrybów). Byli oni jedyną piśmienną częścią społeczeństwa. Swojego zawodu uczyli się w toku długotrwałej edukacji szkolnej, znacznie trudniejszej i dłuższej niż w przypadku innych profesji. Pieczęcie cylindryczne z okresu Uruk służyły do opieczętowywania dokumentów, drzwi i naczyń z cenną zawartością. Często zastępowały swym właścicielom podpis, stając się od okresu Uruk stałem elementem cywilizacji Mezopotamii, który zaadaptowali także mieszkańcy dużej części Bliskiego Wschodu. Oganizacja gospodarki, skrupulatne odnotowywanie przepływu dóbr przez świątynie wymagało istnienia pisma oraz systemu miar i wag. Mezopotamskie miary opierały się na systemie sześć dziesiętnym. Talent (ok. 30 kg) dzielił się na 60 min, a mina na 60 szekli. Miary służyły standaryzacji i ułatwieniu obliczeń statystycznych. Jeśli świątynna elita chciała kontrolować obieg gospodarczy i zwiększać wydajność produkcji, potrzebowała precyzyjnych narzędzi. Trzeba było precyzyjnie mierzyć ziemię, czas i ilość różnych dóbr. Potrzebny był także uniwersalny miernik wartości różnych dóbr i środek akumulacji majątku, a także wymiany handlowej. W tej roli doskonale sprawdziły się srebro i miedź, a także jęczmień. Robotnikom wydawano ściśle odmierzone racje w jęczmieniu i innych produktach rolnych, zaopatrywano ich także w ubrania i najpotrzebniejsze do życia przedmioty. Zarządcy świątynnego majątku mogli mierzyć i zwiększać wydajność pracy, a potem wypłacać ściśle odmierzoną dolę w jęczmieniu robotnikom i rzemieślnikom. Garncarz wiedział, ile standardowych naczyń musi wyprodukować w ciągu swego dnia pracy. Robotnik był świadom, jaką rację żywności dostanie pod koniec dnia. Cała populacja stała się częścią systemu prowadzącego do zwiększania wydajności produkcji.

W końcu IV tysiąclecia powstawała na zamówienie kapłanów rządzących miastami mezopotamskimi sztuka przedstawieniowa prezentująca idee bliskie władzy. Jest ona cennym źródłem do poznawania wczesnych dziejów cywilizacji sumeryjskiej. Płaskorzeźba na tzw. Wazie z Uruk (przedmiot ten złożono w depozycie świątynnym) przedstawia składanie przez króla-kapłana wraz z licznym orszakiem ofiar bogini Inannie, opiekunce miasta. Inny zabytek z Uruk, bazaltowa stela przedstawia króla-kapłana polującego na lwy. Znaleziono też kamienne posągi władców i kapłanów w geście modlitwy lub składania ofiary. Na licznych pieczęciach cylindrycznych przedstawiany był władca stojący przed proszącymi o łaskę jeńcami, bądź karmiący stada zwierząt, czy pełniący różnorakie obowiązki religijne. Władca był jednocześnie kapłanem i przedstawicielem bóstwa na ziemi, opiekunem świątynnego majątku i dowódcą w czasie wojny a także opiekunem i głównym kapłanem świątyni-po sumeryjsku en.

Znamienny jest fakt, że wraz z powstaniem cywilizacji zaczęła się jej ekspansja na okoliczne tereny. Osady o podobnej architekturze i kulturze materialnej odkryte w północnej Mezopotamii, szczególnie nad Eufratem uznaje się często za coś w rodzaju kolonii Sumeru. Zjawisko to zaznaczyło się w okresie Dżemdet Nasr, następującym po kulturze Uruk. W końcu IV tysiąclecia przed Chr. osadnicy z południowej Mezopotamii założyli nad górnym Eufratem, w Dżebel Aruda, Habuba Kebira czy Tell Kanas i innych miejscach w tym rejonie ufortyfikowane osady z architekturą i kulturą materialną taką samą jak na południu. Podobne były plany domów i świątyń, a także ceramika. Używano tu tak samo jak na południu pieczęci cylindrycznych i glinianych bulli. Jasne jest, że osiedla te założyli osadnicy z Sumeru w celu kontroli wymiany handlowej na szlakach północnej Mezopotamii. Na tym obszarze rozwijała się też rodzima, wyrafinowana kultura utrzymująca jednak ścisłe związki z Sumerem. Widomym znakiem jej zaawansowania są znaleziska z Tepe Gaura i Tell Brak (starożytne Nagar). Na pierwszym stanowisku odkryto wielki dom naczelnika osady, świątynie i grobowce z suszonej cegły. Mieszkańcy osiedla posiadali zaawansowane umiejętności techniczne w produkcji paciorków z kamieni półszlachetnych i złotnictwie. Prowadzili też dalekosiężną wymianę handlową sprowadzając lapis-lazuli z terenów dzisiejszego Afganistanu. W Tell Brak odkryto świątynię (tzw. Świątynię Oczu) z bogato zdobionymi ścianami i ołtarzem a także z tysiącami posążków zwanych idolami ocznymi. Miasto (którego nazwa starożytna jest nieznana) było w owym czasie jednym z największych miast Mezopotamii, dorównując Uruk.

Nie tylko w Mezopotamii w końcu IV tysiąclecia przed Chr. tworzyły się pierwszych organizmów państwowych. Ośrodkiem tego procesu była także równina Suzjany, czyli macierzysty region późniejszego państwa Elam. Tam to w omawianym okresie z małych osad wiejskich wykształciły się trzy ośrodki miejskie: Suza, Czoga Misz i Czoga Zanbil. Okoliczne osady były podległe tym ośrodkom, a ich mieszkańcy dostarczali do nich żywność. Prawdopodobnie istniała tu ludność zależna i wyspecjalizowani rzemieślnicy. Także tu miasta stały się ośrodkiem władzy i gospodarki. Niezależnie wynaleziono w Elamie pismo piktograficzne (tzw. protoelamickie), wskutek czego pojawiła się klasa pisarzy. Przedstawienia na pieczęciach cylindrycznych ukazują życie ówczesnego społeczeństwa Suzjany: uprawę roli, pracę rzemieślników, skrybów, działania wojenne. Także religia pełniła ważną rolę w życiu opisywanej społeczności. W Suzie znajdowała się świątynia z magazynami położona na platformie, a u podnóża- groby z bogatymi darami. Pochowani w grobach kapłani mieli przy sobie miedzianą broń i ozdoby podkreślające ich prestiż i władzę. Przedmioty te są też świadectwem rozwoju rzemiosła.

Mezopotamia w czasach kultury Uruk stała się wielkim ośrodkiem międzynarodowego handlu. Stało się tak z kilku powodów. Przede wszystkim Dwurzecze potrzebowało dużej ilości towarów z zagranicy: drewna, metali, kamienia budowlanego, kamieni szlachetnych. Nie występują one w Iraku, a były niezbędne, by miasta w ogóle mogły funkcjonować. Ludność kultury Uruk szukała też rynków zbytu dla swoich produktów: zboża i tkanin. Mogła je wymieniać na towary, których nie było w Mezopotamii. Ale do tego celu należało zorganizować cały system wymiany. Południowe Dwurzecze stało się wielkim przedsiębiorstwem produkcyjno-handlowym, zarządzanym z miasta Uruk. Kapłani-menedżerowie z Uruk zorganizowali wielką sieć handlową obejmującą sporą część zachodniej Azji, by wymieniać nadwyżki żywności i tkanin, a także naturalny bitumen na miedź, cynę, kamień, drewno i inne niezbędne rzeczy z dalekich krajów. Kupcy, a właściwie agenci handlowi działający na zlecenie elity opuszczali miasta wraz z karawanami osłów lub na statkach wiozących mezopotamskie towary, kierując się ku regionom bogatym w cenne surowce. Bardzo szybko zaczęły się tworzyć lokalne rynki, gdzie sprzedawano kupcom z mezopotamskich miast nie tylko surowce, ale także półprodukty i gotowe wyroby rzemieślnicze. Powstawały lokalne centra wymiany. Miasto Uruk stało się centrum zorganizowanej w przemyślany sposób sieci faktorii, stacji handlowych i twierdz, zabezpieczających szlaki handlowe i pełniących rolę punktów wymiany. Kolonie i punkty handlowe kultury Uruk zakładano najpierw nad środkowym Eufratem, w Górnej Mezopotamii i Chuzestanie. Kolejna placówka powstała w Suzie, dając początek kulturze elamickiej. Nad Eufratem powstały silne placówki: Habuba Kebira i Jebel Aruda. Tell Brak nad Chaburem i pobliskie Tell Hamoukar powstały jako twierdze i faktorie ludzi z południa. Zakładanie tych ośrodków zabezpieczało panowanie nad szlakami handlowymi. Ośrodek w Suzie był bramą do bogactw Iranu. Kolonie nad Chaburem i Eufratem kontrolowały drogi prowadzące do gór Ergani Maden we wschodniej Anatolii, gdzie wydobywano wielkie ilości rud metali. W Anatolii założono faktorie Arslan Tepe i Tepecik. Powstało handlowe imperium, którego silnymi punktami były faktorie i garnizony rozsiane od Zatoki Perskiej po Azję Mniejszą i Syrię. Na całym Bliskim Wschodzie rozchodziły się towary wytwarzane w Uruk: naczynia ceramiczne, pieczęcie, tkaniny, tabliczki z odciskami i gliniane bulle. Z drugiej strony kupcy z Uruk potrafili sprowadzać ozdobny niebieski kamień lapis-lazuli aż z dalekiego Afganistanu. Towary z Uruk drogą lądową, a być może i morską (z Zatoki Perskiej wokół Półwyspu Arabskiego na Morze Czerwone) docierały do Egiptu. W faktorii Habuba Kebira znaleziono z kolei egipską ceramikę kultury Nagada II. Wymiana handlowa między dwoma wczesnymi państwami istniała zatem od samego początku. W poszukiwaniu miedzi i pereł kupcy z Mezopotamii wyprawiali się na wyspy i półwyspy Zatoki Perskiej. Agenci handlowi z Uruk byli wszędzie i oferowali zboże, tkaniny i wyroby rzemieślnicze w zamian za surowce. Karawany i statki załadowane surowcami spływały do południowej Mezopotamii, a pozyskane produkty trafiały do świątynnych magazynów. Obsługa tego międzynarodowego systemu handlowego wymagała nie tylko perfekcyjnej organizacji i wielkiej ilości środków materialnych, ale także całej masy ludzi obsługujących ruch na szlakach. Dlatego właśnie ludność kultury Uruk osiedlała się w fortach i faktoriach, zakładając nowe miasta.

Dzięki istnieniu sieci placówek mieszkańcy południowej Mezopotamii utrzymywali szerokie kontakty handlowe ze społecznościami Egiptu, Elamu, Syrii oraz Iranu i krajów na wybrzeżu Zatoki Perskiej. Z Egiptu znane są mezopotamskie i irańskie pieczęcie cylindryczne, a motywy artystyczne typowe dla kultur Uruk i Dżemdet Nasr były tam powielane. Budownictwo kraju nad Nilem również wiele skorzystało na osiągnięciach mieszkańców Sumeru: egipskie grobowce z okresu I i II dynastii przypominają świątynną architekturę z Uruk, także sposób układania cegieł jest podobny. W Iranie i Syrii występuje sporo znalezisk mis z ukośnie ściętym wylewem a także tabliczek z odciskami pieczęci i glinianych bulli. Wraz z towarami rozprzestrzeniał się ówczesna technologia. W południowej Mezopotamii i prawdopodobnie niezależnie w Palestynie rzemieślnicy uzyskali prawdziwy brąz, początkowo przez połączenie miedzi z arsenem, a potem miedzi z cyną lub ołowiem. W Timnie w Palestynie intensywnie eksploatowano miedź, a skarby przedmiotów brązowych odkryte w Nahal Miszmar (Palestyna) i w Uruk dają wyobrażenie o poziomie metalurgii. Wynaleziono w tym okresie sposób odlewania przedmiotów metalowych metodą traconego wosku polegający na oblepianiu gliną woskowego modelu przedmiotu, który chciano wytworzyć, w celu wykonania formy, do której potem wlewano roztopiony metal, aby otrzymać ów przedmiot. Właśnie taką techniką wykonano przedmioty z wzmiankowanych skarbów, które były prawdopodobnie częścią świątynnych depozytów. W tekstach z Uruk spotykamy wzmianki o przedmiotach z żelaza meteorytowego (sumeryjskie an-bar- „ogień z nieba”). Wysoki poziom osiągnęło złotnictwo i wyrób naczyń metalowych. Nie ulega wątpliwości, że wiedza metalurgiczna służyła w owym czasie elitom społeczeństwa, a władze wczesnych państw kontrolowały rzemieślników i ich pracę. Rolnictwo zyskało dzięki Sumerom nowe narzędzie- ciężkie, drewniane radło, często przedstawiane na pieczęciach cylindrycznych z tego okresu. Niedługo potem wynalazek ten upowszechnił się na całym Bliskim Wschodzie. Dzięki temu mieszkańcy regionu mogli lepiej wyzyskać ziemię w celach rolniczych i otrzymywać wyższe plony. Na terenie Sumeru do perfekcji opanowano sztukę systematycznej irygacji, od której zależał byt ludności. Również budownictwo osiągnęło w tym okresie wysoki poziom rozwoju. Budowano według ustalonego planu wielkie ceglane świątynie na planie trójdzielnym, ze ścianami zdobionymi ryzalitami. Powstawały magazyny, budynki gospodarcze i publiczne. O masowej produkcji naczyń glinianych i cegieł wspominano już wcześniej. Około 3500 lat przed Chr. w Mezopotamii wprowadzono produkcję naczyń glinianych na szybkoobrotowym kole garncarskim, co znacznie przyspieszyło ich wytwarzanie i zwiększyło wydajność rzemieślników. Najprawdopodobniej Sumerom zawdzięczamy wynalazek statku żaglowego i wozu. W Mezopotamii środkami transportu w okresie Uruk były łodzie, trzcinowe lub drewniane, wozy zaprzężone w osły i rodzaj sań ciągniętych po błotnistym gruncie. Wydaje się, że służyły one (zwłaszcza wozy i sanie) w tym okresie przede wszystkim elicie- władcom i kapłanom, których status podkreślały, pełniąc też ważną rolę w ceremoniach religijnych. Zwierzętami pociągowymi wykorzystywanymi w gospodarce były woły (w rolnictwie) i osły(używane przez kupców do przenoszenia ładunków karawan).

Model społeczno-gospodarczy na terenie południowej Mezopotamii i Suzjany był podobny, prowadził do wykrystalizowania się na tych obszarach pierwszych organizmów państwowych. Na tych terenach, a prawdopodobnie i w północnej Mezopotamii społeczeństwa przeszły do organizacji wczesnopaństwowej z wszystkimi jego elementami (pismo, miasta, władza centralna, roboty publiczne, zorganizowana wojskowość, kapłani i świątynie itd.).

Powstanie wielkiej sieci handlowej z Uruk zmieniło polityczny i gospodarczy kształt Starego Świata. Wszędzie, gdzie docierali sumeryjscy kupcy, powstawały nowe rynki i ośrodki produkcji, a także sprawujące nad nimi kontrolę centra władzy. Przykładem może być ośrodek metalurgii i miejsce kultu, które powstały w En-gedi i Nahal Miszmar nad Morzem Martwym. Handel mezopotamski wniknął głęboko w góry Azji Mniejszej, aktywizując tutejszych mieszkańców. Miejscowi zaczęli na potęgę wydobywać i obrabiać rudy metali, tak poszukiwane przez nabywców z południa. Co roku docierali do faktorii Hacinebi i Hassek Hoyouk, by dostarczyć kupcom z Uruk miedzi, srebra, cyny, ołowiu i innych metali. Odbierali od nich nie tylko towary, ale także uczyli się umiejętności rzemieślniczych, architektury i nowych technik artystycznych. Wśród bardziej obrotnych mieszkańców Anatolii pojawiły się elity, które ujęły w swoje ręce produkcję metalurgiczną i kontakty handlowe z kupcami z południa. Wymiana kwitła, w pobliżu szlaków handlowych powstawały kolejne państewka. Wyrastały spore ośrodki miejskie, takie jak Arslantepe nad górnym Eufratem. Wszędzie budowano rezydencje i świątynie na wzór Mezopotamii. W miastach takich jak Arslantepe i Hacinebi miejscowa ludność żyła i pracowała obok przybyszów z Uruk zamieszkujących faktorie handlowe. Tak jak w Mezopotamii używano tu glinianych tabliczek i pieczęci cylindrycznych. Sieć powiązań handlowych Mezopotamii sięgnęła Kaukazu i Niziny Kubańskiej, gdzie rozwijała się indoeuropejska kultura Majkop. Tutejsi zamożni i potężni wodzowie czerpali wielkie zyski z kontaktów handlowych z południem. W zamian za metale wydobywane u stóp Kaukazu handlowcy z Bliskiego Wschodu sprzedawali tkaniny i wyroby rzemieślnicze. Wodzowie z Majkop sprowadzali cynober z Turkmenistanu, pieczęcie cylindryczne z karneolu przywiezione z Iranu i Mezopotamii, metalowe naczynia z Anatolii i być może z Iraku. Kolejne szlaki handlowe łączyły kraj zakaukaskich wodzów ze stepem nadczarnomorskim zamieszkanym przez koczowników kultury Usatowo i Sredni Stog. Także dla nich Kaukaz był źródłem cennych metali. Następny ważny szlak łączył położone na Morzem Czarnym ośrodki północnej Azji Mniejszej z Półwyspem Bałkańskim i basenem Morza Egejskiego. Anatolia wschodnia pełniła ważną rolę w systemie światowego handlu. Była wielkim zagłębiem metalurgicznym, w którym produkowano wielkie ilości miedzi i brązu arsenowego. Handlarze ze wszystkich stron przybywali tu po metal. Z drugiej strony, Mezopotamia i Egipt stanowiły poważne zaplecze żywnościowe. Handel między tymi regionami mechanizmem napędzającym światowy ruch towarów w dobie wczesnej epoki brązu. Dzięki niemu obszar od wschodnich brzegów Morza Śródziemnego po step eurazjatycki i góry Hindukusz został połączony siecią szlaków handlowych. Oczkami tej sieci były miasta, ośrodki produkcyjne i punkty handlowe rozciągnięte na tym ogromnym terytorium…

CDN.

Literatura

Ch. K. Maisels, Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, The Levant, Mesopotamia, India and China, London, New York, 1999.

N. Yoffe, Myths of the archaic state: Evolution of the earliest cities, states, and civilizations, Cambridge, 2005.

P. Charvát, The Birth of the State, Ancient Egypt, Mesopotamia, India and China, Praga, 2013.

M. Liverani, The Ancient Near East: history, society and economy, London, New York, 2014.

J. L. Brooke, Climate Change and the Course of Global History. A Rough Journey, Studies in Environment and History, Cambridge, 2014.

M. Ivanova, The Black Sea and the early civilizations of Europe, the Near East and Asia, Cambridge, 2013.

Ch. Scarre (red.), The human past. World Prehistory & the Development of Human Societies, London, 2013.

J. Śliwa (red.), Wielka Historia Świata, t. 2, Od „rewolucji" neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego, Kraków, 2005.

K. Moore, D. Lewis, The Origins of Globalization, New York, 2009.

A. Sagona, P. Zimansky, Ancient Turkey, London, New York, 2009.

A. Ziółkowski, Historia Powszechna. Starożytność, Warszawa, 2009.

Bliski Wschód i tereny Żyznego Półksiężyca

Mapa Mezopotamii

Nad brzegami Eufratu

Krajobraz dolnej Mezopotamii

Rekonstrukcja starożytnego miasta Uruk

Ruiny Uruk

Pozostałości świątyni w Uruk

Plan stanowiska archeologicznego Uruk

Rekonstrukcja wsi sumeryjskiej

Mezopotamskie kanały irygacyjne

Plan i rekonstrukcja anatolijskiego osiedla Catal Huyuk

Wczesne mezopotamskie osiedla rolnicze

Naczynie kultury Samarra

Osiedla kultury Samarra

Kultury rolnicze eneolitycznej Mezopotamii

Odnalezienie najstarszej świątyni w Eridu

Relief z naczynia kamiennego kultury Uruk

Centrum kultowe i gospodarcze miasta Uruk

Tabliczki z pismem kultury Uruk (ok. 3300 przed Chr.)

Misy z ukośnie ściętym wylewem

Gliniane tokeny

Niektóre szlaki handlowe zachodniej Azji

Odciski pieczęci kultury Uruk

Odciski pieczęci z motywami militarnymiEkspansja handlowego imperium Uruk na tle Azji Zachodniej i Egiptu

Ruiny Arslantepe

Miecze brązowe z Arslantepe

Twierdza i faktoria w Tell Brak

Tell Brak

Plan i rekonstrukcja miasta handlowego Habuba Kebira nad Eufratem

Rudonośne góry Ergani Maden

Ruda miedzi z Ergani Maden

Przedmioty metalowe wyprodukowane i ceramiczne przez rzemieślników kultury Trialeti w Gruzji

Mezopotamscy skrybowie przy pracy

Wyroby kultury Majkop

Okrągła łódź używana w starożytności w Mezopotamii

Pieczęć cylindryczna kultury Uruk

Osioł lub muł obładowany towarami

Współczesna karawana z towarami

Centrum Starego Świata w IV tysiącleciu przed Chr.

 

 

 


 

 

 

 



tagi: archeologia  handel  historia świata  miasta  kultura uruk  mezopotamia  sumer  klimat 

Stalagmit
11 sierpnia 2018 16:17
11     815    10 zaloguj sie by polubić
komentarze:
pink-panther @Stalagmit
11 sierpnia 2018 21:45

Bardzo się cieszę, że jest notka, ale dzisiaj tylko czytam a zwłaszcza zachwycam się mapkami i obrazkami. Wielkie dzięki.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @pink-panther 11 sierpnia 2018 21:45
11 sierpnia 2018 21:47

Uprzejmie dziękuję i zapraszam serdecznie do czytania.

zaloguj się by móc komentować

Paris @Stalagmit
11 sierpnia 2018 22:58

Kolejna super notka...

... az trudno uwierzyc, ze dzis po tych kulturach pozostaly w przewazajacej mierze tylko skaly i piach... a wiele skarbow czy eksponatow skutecznie rozkradzione... chocby podczas ostatniej inwazji na Husein'a...  potem "filmowanie" niszczenia kolebki ludzkosci w Ur... itp. akcje.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @Paris 11 sierpnia 2018 22:58
11 sierpnia 2018 23:03

Dziękuję bardzo. To co stało się po inwazji na Irak zostało zaplanowane przez mafie zajmujące się rabunkiem zabytków i paserstwem. Sporo sztandarowych zabytków zaginęło (i znalazło się pewnie w prywatnych kolekcjach). Wystarczy sobie przypomnieć, co Szanowny Gospodarz pisał o krakowskim "antykwariuszu" Fabianie Himmelblau. Pozwala to zrozumieć mechanizm i przyczyny takich rabunkowych przedsięwzięć. Na szczęście sporo stanowisk archeologicznych pozostało.

http://www.theiraqmuseum.com/artifacts/

zaloguj się by móc komentować

Paris @Stalagmit 11 sierpnia 2018 23:03
11 sierpnia 2018 23:50

Tak, zgadza sie...

... pamietam, jakie bylo rwanie wlosow i lament okrutny o niszczenie tej kolebki ludzkosci pare lat temu we francuskim telewizorze... to bylo cos niesamowitego... cala Francja dostala takiej piany z oburzenia, ze trzymalo ich to chyba ze 2 tygodnie.  Dopiero z czasem, m.in. po wpisach Gospodarza, a takze po obejrzeniu ciekawych reportazy ntt. - zrozumialam, ze to jest po prostu bezczelny, zuchwaly mafijny szwindel i zlodziejstwo... w tzw. bialych rekawiczkach... lub tzw. bialych kolnierzykow  !!!  

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @Paris 11 sierpnia 2018 23:50
12 sierpnia 2018 06:56

To prawda. Do Muzeum Irackiego w Bagdadzie weszły zorganizowane bandy, które od początku wiedziały, co mają rabować.

zaloguj się by móc komentować

betacool @Stalagmit 12 sierpnia 2018 06:56
12 sierpnia 2018 12:45

Może Magda Ogórek odnajdzie kiedyś zleceniodawcę.

zaloguj się by móc komentować

pink-panther @Stalagmit
12 sierpnia 2018 13:31

Muszę przyznać, że takie wątki jak obsydian czy irygacje 6-4 tysiące lat przed Chrystusem to jest "wielkie łał". Nie mówiąc o zmianach klimatycznych i Azji Mniejszej. To są fascynujące sprawy i tak winno uczyć się historii starożytnej w szkołach.  Ale do tego trzeba mieć serce, jak szanowny Autor.  Serdecznie pozdrawiam z podziwem.

PS. Naprawdę nie wiadomo do końca, skąd się wzięli Sumerowie??

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @betacool 12 sierpnia 2018 12:45
12 sierpnia 2018 16:31

Możliwe, ale chyba dopiero na emeryturze... :)

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @pink-panther 12 sierpnia 2018 13:31
12 sierpnia 2018 17:12

Dziękuję. Handel dalekosiężny ma dużo głębszą historię, niż się to zwykle przedstawia. Może jeszcze napiszę coś o handlu i wymanie we wcześniejszych czasach. Zmiany klimatyczne określały warunki, w jakich działali ludzie, choć oczywiście decydującym czynnikiem była ich wolna wola i pomysły. 

Z pochodzeniem Sumerów jest spory problem. Język sumeryjski jest językiem aglutynacyjnym (wyrazy tworzy się przez przyłączenie coraz to nowych elementów do rdzenia znaczeniowego ) i izolowanym (trudno zaklasyfikować go do jakiejś rodziny językowej). Swój własny język Sumerowie nazywali eme-ĝir, co po polsku znaczy po prostu "język ojczysty, własny", asiebie określali wyrażeniem ùĝ saĝ gíg ga, czyli "czarnogłowi". Amerykański lingwista A. Bomhard uważa, że język sumeryjski przynależy do nadrodziny języków nostratycznych. Języki nostratyczne, wedle hipotezy rosyjskiego językoznawcy Władysława I. Switicza (i jego kolegi Arona Dołgopolskiego) to wielka rodzina obejmująca języki: indoeuropejskie, kartwelijskie, uralskie, ałtajskie, koreański, japoński, języki drawidyjskie, afroazjatyckie, czukocko-kamczackie, eskimosko-aleuckie, a także elamicki i właśnie sumeryjski. Sumeryjski wiązano poza tym już z językami: Munda (ze wschodnich Indii), drawidyjskimi, baskijskim, uralskimi, dene-kaukaskimi. Polski językoznawca Jan Braun dopatrzył się podobieństw sumeryjskiego do języków tybetańsko-birmańskich. Inna hipoteza zakłada istnienie języka proto-eufratejskiego, którego nosiciele mieszkali w południowej Mezopotamii przed Sumerami. Rosyjscy archeolodzy umieszczają praojczyznę Sumerów w Turkmenistanie i wskazują, że ich przodkami mogli być neolityczni rolnicy z Anau i Gonur Tepe. Natomiast na zachodzie jest ostatnio modna teza, że Sumerowie przybyli do Iraku drogą morską aż ze wschodniej Afryki.  Sumerowie z pewnością byli w południowym Iraku przybyszami, bo oryginalne nazwy rzek, Tygrysu i Eufratu (Idiglat i Buranum) nie są sumeryjskiego pochodzenia. Sami Sumerowie twierdzili, że ich przodkowie przybyli do tego kraju ze wschodu. Problem jest trudny do rozstrzygnięcia. Prawie na pewno przybyli z zewnątrz, ale nie wiadomo, z jakiego kierunku.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @pink-panther 12 sierpnia 2018 13:31
12 sierpnia 2018 17:37

Niektóre podstawowe słowa i znaki pisma klinowego w języku sumeryjskim

Języki i kultury archeologiczne ok. 4000 lat przed Chr.

Podział nadrodziny nostratycznej

Hipoteza podziału i rozprzestrzenienia się języków rodziny nostratycznej w górnym paleolicie

Aron Dołgopolski

zaloguj się by móc komentować

zaloguj się by móc komentować