-

Stalagmit

Najdawniejsze dzieje. Pierwsi rolnicy Europy

Pięć tysięcy lat temu świat był zupełnie inny, a jednocześnie tak podobny do dzisiejszego. Pierwsze społeczności rolnicze Europy i Azji prosperowały w najlepsze. Europejscy rolnicy zajmowali coraz to nowe ziemie i wypierali zamieszkujących je łowców i zbieraczy, spadkobierców tradycji mezolitycznej. Cały kontynent europejski zapełnił się wioskami i polami uprawnymi. Wszędzie karczowano lasy i brano coraz to nowe kawałki ziemi pod uprawę. Powiększanie stad bydła i owiec, a także rozszerzanie pastwisk stwarzało nowe perspektywy powiększania majątku i wzrostu zamożności oraz dobrobytu. Od Dniestru i Niemna po Ocean Atlantycki, od południowej Szwecji po Grecję, kontynent brali w swoje władanie właściciele ziemi i gospodarze.

Już około 7000 lat przed Chr. rozpoczęła się migracja ludów rolniczych z Anatolii do Europy poprzez obszar egejski. Osadnicy opanowali najpierw żyzne równiny Tesalii, budując osady takie jak Dimini, Sesklo, Achilleion. Ich ceglane domy z piecami były bardzo podobne do budynków z Azji Mniejszej, tak jak i reszta kultury materialnej. Z czasem rolnicy zasiedlili całą Grecję i Macedonię, tworząc solidne, ufortyfikowane osady. Rozwinęli umiejętności wyrobu glinianych figurek i malowanej ceramiki. W VI tys. przed Chr. powstały pierwsze rodzime kultury neolityczne Europy. Bałkańska kultura Starczewo-Koros-Kremikowici,  której ludność budowała osady na terasach rzek, budynki kultowe i   praktykowała swą skomplikowaną  religię. W kulturze lendzielskiej z terenu Czech, Słowacji i Moraw budowano   już   ufortyfikowane   osady ,   rozwinięto   też   górnictwo  krzemienia   i   radiolarytu ,   które   służyły   do   wyrobu   narzędzi .  Gospodarka   i   kultura   tych   ludów   była   przystosowaniem   stylu  życia   charakterystycznego   dla   rolniczej   Anatolii ,   do   warunków  środowiskowych   Europy .   Już    około   5000 lat   przed Chr.  ludność     neolityczna   migrując   na   północ   i   zachód   Europy  rozszerzyła   zasięg   rolnictwa ,   wchłaniając   lub   wypierając  część    społeczności   zbieracko-łowieckich. Osadnicy  kultury   ceramiki  wstęgowej   rytej   (nazwa   od   ornamentu   wstęgowego   na   naczyniach  tej   kultury)   wędrowali   prawdopodobnie   drogą     wodną   ,   na  łodziach   szlakiem   rzek   europejskich   na   północ   osiedlając   się    na    żyznych   glebach   lessowych ,   najbardziej   odpowiednich   dla  rozwoju   rolnictwa .   Budowali  spore   osady   złożone   z   długich  do-mów   z   drewna   i   gliny ,   w   których   mieszkały   poszczególne  wielkie   rodziny .   W   gospodarce   stosowali   płodozmian   i  odłogowanie   pól. W efekcie migracji  społeczności   związanych   z  kulturą     ceramiki   wstęgowej   rytej ,   zasiedlona   została   przez  rolników   spora   połać     Europy ,   od   wschodniej   Polski   i  Ukrainy   po   Belgię     i   brzegi   Sekwany   i   od   Węgier   po  północne   Niemcy .   Inaczej rozprzestrzenianie się  kultury  neolitycznej   przebiegało   w   tym   czasie   w   zachodniej   Europie  (również    od   początku   V   tys. przed Chr.). Tam pierwsi rolnicy dotarli drogą morską, wzdłuż wybrzeży Morza Śródziemnego. Używali oni charakterystycznej ceramiki z ornamentem w postaci odciskanych muszli. Na początku zasiedlali półstałe osady, a nawet  jaskinie ,   swoją     gospodarkę     rolniczą     często  wspomagali   łowiectwem   i   zbieraniem   małży. Intensywne były też kontakty pierwszych zachodnioeuropejskich rolników ze   społecznościami  mezolitycznych łowców-zbieraczy.   Lud kultury impresso-kardium (tak   nazywamy  opisywaną     w   tym   miejscu   kulturę     archeologiczną)  rozprzestrzenił   się     od   Wybrzeża   Dalmatyńskiego ,   poprzez  Półwysep   Apeniński   i   południową Francję, aż po atlantyckie wybrzeże Hiszpanii   i   Portugalii .   Około 4000 lat przed Chr.   umiejętność uprawy roli opanowali zbieracze małży kultury Ertebolle z Danii i społeczności alpejskie. W tym samym mniej więcej okresie ludność neolityczna przeniknęła do Skandynawii i na Wyspy Brytyjskie przynosząc ze sobą osiadły styl  życia   i  umiejętność     uprawy   roli.   W Europie około 4500-3500 lat przed Chr. powstały nowe kultury rolnicze, o bardziej zaawansowanym budownictwie i wytwórczości rzemieślnicze.   Zaczęto wykorzystywać na wielką skalę surowiec krzemienny (zwłaszcza kultura pucharów lejkowatych i kultura  amfor   kulistych obie   z  Europy   Środkowej ) .   W Alpach poczęto budować obronne osady palowe  nad   jeziorami ,   w   całej   Europie   na   szeroką     skalę    ludzie   poczęli   otaczać     swe   osiedla   fortyfikacjami ,  prawdopodobnie   z   powodu   wzrostu   ludności   z   czym   wiązał   się    wzrost   konfliktów   między   grupami .   Wzrosła rola wymiany handlowej pomiędzy odległymi terenami . Powstały pierwsze w Europie szlaki  handlowe   i   drogi.  

Europejscy rolnicy korzystali ze sprzyjających warunków klimatycznych okresu atlantyckiego (optimum klimatycznego holocenu. 5500-3000 przed Chr.). Temperatury były wtedy znacznie wyższe od obecnych. Na podbiegunowych obszarach topniały lodowce, a globalny poziom oceanu podnosił się, zalewając m. in. wybrzeża Jutlandii. Sahara była wtedy zieloną sawanną, pokrytą siecią rzeczną i licznymi jeziorami. Międzyzwrotnikowa strefa konwergencji, obszar, w którym poruszały się wiatry pasatowe niosące opady, przesunął się daleko na północ. Poziom wody w europejskich jeziorach również był wyższy. W górach granica piętra leśnego leżała dużo wyżej niż dziś. Europę zdominowały lasy liściaste, składające się głównie z dębów, lipy, buka, wiązów jesionów i leszczyny. Rośliny takie jak jemioła, kotewka orzech wodny, czy bluszcz były często spotykane w całej Europie. W Morzu Bałtyckim mnożyły się sardele, sieje, dorsze, molwy i foki. Mieszkańcy wybrzeży Jutlandii korzystali z obfitości małży. Lasy całego kontynentu obfitowały w jelenie, dziki, tury i dzikie konie.

Coraz zamożniejsi mieszkańcy Europy przyswajali sobie nowe umiejętności. Zaczęli obrabiać metale, na początku miedź i złoto. Wydobywano je głównie w południowej Europie. Wyrabiano z nich głównie ozdoby, które stały oznaką statusu bogatych i potężnych. Niebawem zaczęto także wytwarzać z miedzi proste toporki i sztylety. Najlepsze narzędzia wyrabiano z obsydianu i krzemienia pasiastego (wydobywanego m. in. w wielkiej kopalni w Krzemionkach Opatowskich). Mieszkańcy naszego kontynentu już w neolicie zaczęli poznawać surowce metaliczne występujące w jego otoczeniu.   Już   około   7000   lat   przed Chr.  na   obfitujących   w   metale   terenach   Anatolii   Wschodniej   zaczęto  obrabiać     miedź   rodzimą   na   zimno   tworząc   z   niej   ozdoby .  Miedź jest metalem miękkim, o temperaturze topnienia 1084°C ,  łatwym w obróbce , kowalnym   i   ciągliwym .   Można   z   niej  wytwarzać     przedmioty   masywne   i   wielokrotnie   przetapiać.  Było  kilka   etapów   w   prehistorycznej   technologii   obróbki   tego  metalu:

  • obróbka miedzi rodzimej (samorodki)   na zimno poprzez kucie,
  • obrabianie   miedzi   samorodkowej   poprzez   kucie   na   gorąco ,  pierwsze  próby   topienia   metalu,
  • wytapianie   miedzi   z   rudy,
  • odlewanie przedmiotów   z   miedzi   w   jednoczęściowych   kamiennych  formach   otwartych   wielokrotnego   użytku,
  • odlewanie   przedmiotów   w   dwuczęściowych   formach   zamkniętych z  kamienia,
  • odlewanie   za   pomocą     form   jednorazowego   użytku  (glinianych),
  • odlewanie   za   pomocą     tzw.   metody     traconego   wosku     ( tj.  z  użyciem   modeli   oblepianych   gliną   ,   aby   utworzyć    pożądaną    formę).

próby   dodawania   do   miedzi   różnych   metali   w   celu   uzyskania  stopu   o   pożądanych   właściwościach   (np. cyny, ołowiu, arsenu, itp.).

Ślady   wszystkich   tych   etapów   produkcji   znajdujemy   w  wykopaliskach   Bliskiego   Wschodu   i   Europy   z   okresu   7000- 2500 przed Chr.   właściwa   epoka   miedzi   rozpoczęła   się     jednak   wraz   z  upowszechnianiem   się     użycia   wyrobów   miedzianych .   W   Europie  proces   ten   zaczął     stopniowo   narastać     około   4000   lat  przed Chr.   Na   Bałkanach   i   w   Środkowej   Europie   powstały   kopalnie  miedzi   (Rudna Glava, Aibunar) eksploatowane   przez  wyspecjalizowanych  górników.   Stosowali   oni   pomysłową     metodę    wydobycia ,  polegającą     na   polewaniu   rozgrzanych   skał   wodą ,  dzięki  czemu  pękały   i   można było je wydobyć na powierzchnię. Wyroby miedziane docierały za pośrednictwem handlowców daleko od miejsca wykonania. Broń ze stopów miedzi, zrazu będąca oznaką statusu zrewolucjonizowała technikę wojenną- wojownicy otrzymali broń, którą można było ostrzyc i naprawiać. Metalurdzy wytwarzali nie tylko broń i narzędzia, ale także ozdoby z miedzi i złota. Wytwórcy miedzianych wyrobów zaczęli się cieszyć wielkim szacunkiem i prestiżem, ze względu na wiedzę i umiejętności, które nie były już dla każdego dostępne. Wiele z tych przedmiotów wkładano w owym czasie zmarłym do grobu lub zakopywano w ziemi w celu ponownego wykorzystania. Na terenie Europy wyraźny stał się trend ku wyszukanym obrzędom pogrzebowym. Widać to na przykładzie znalezisk z Warny, sprzed 4000 lat przed Chr. Odkryto tam ponad 280 grobów, z których wiele było bardzo bogato wyposażonych w miedziane i złote ozdoby, broń oraz przedmioty z kamienia i muszli. Świadczy to o wzrastającym zróżnicowaniu społecznym i majątkowym. W ogóle eneolit był okresem żywiołowych zmian w Europie i na Bliskim Wschodzie. Na Bałkanach rozwinęły się kultury, których społeczności intensywnie obrabiały i eksploatowały złoża miedzi, posiadały rozległe osady i rozwinięte rzemiosło, praktykowały rozwiniętą religię i z dużym przepychem grzebały swych wodzów. Około 3000 lat przed Chr. miały miejsce migracje ludów stepowych ze Wschodniej Europy, które wkroczyły do Kotliny Karpackiej, na Węgry i na Półwysep Bałkański. Ludy te udomowiły konia i szybko się przemieszczały wykorzystując te zwierzęta. Znały też obróbkę metali. Na Półwyspie Iberyjskim rozwijała się w III tys. przed Chr. bardzo wysoko rozwinięta kultura Los Millares. Lud tej kultury trudnił się pasterstwem i rolnictwem. Budował ufortyfikowane osiedla na wzgórzach- kamienne fortece i domy, a także megalityczne grobowce. Szczególnie rozwinął żeglugę morską i handel.

W końcu III tys. przed Chr. społeczeństwa związane z tzw. kręgiem kultur ceramiki sznurowej, zamieszkujące środkową Europę zaczęły swoją ekspansję w tym rejonie Świata (od Wołgi do Renu). Reprezentantami tej kultury byli koczowniczy pasterze nie posiadający stałych osad. W krótkim czasie opanowali tereny Polski, Niemiec, Rosji, Ukrainy, Białorusi i przyległe obszary. Charakterystyczny jest ich obrządek pogrzebowy- grzebanie pod kurhanami, z pucharem i toporem łódkowatym, łukiem i strzałami- głównym uzbrojeniem tego ludu. Stopniowo najeźdźcy koczowniczy rozpłynęli się w masie ludów, które prawdopodobnie podbili. Na wybrzeżu Bałtyku zajęli się zbieraniem i obróbką bursztynu oraz polowaniem na foki. W rejonie Sandomierza utworzyli nieco bardziej ustabilizowaną i zamożną grupę kultury złockiej. W tym samym mniej więcej czasie z Półwyspu Iberyjskiego rozprzestrzeniła się na całą niemal Europę Zachodnią (od Hiszpanii do Polski i od Włoch do Wysp Brytyjskich) kultura pucharów dzwonowatych. Była to kolejna kultura mobilnych najeźdźców- konnych wojowników uzbrojonych w łuki, strzały i miedziane sztylety. Wojownicy byli też zdolnymi metalurgami, rozpowszechnili znajomość miedzi w Europie, czynili pierwsze próby wytworzenia brązu. Ich zajęciem był też handel i rozbój. Na nielicznych terenach iberyjscy koczownicy osiedlili się na stałe przejmując osiadły, rolniczy sposób życia, gdzie indziej ulegli asymilacji. Ich charakterystyczne wyposażenie grobowe składało się z miedzianego sztyletu, łuku i strzał, płytki łuczniczej oraz pucharu. Znamienne dla obu społeczeństw reprezentowanych przed dwie wspomnianej kultury jest podkreślanie etosu wojownika i statusu społecznego, co wiąże się z wodzowskim systemem socjalnym.

Na Bliskim Wschodzie rozwijały się w epoce miedzi około V/IV tys. przed Chr. wysoko zaawansowane kultury. Kultura Halaf znana z północnej Mezopotamii charakteryzowała się pastersko-rolniczą gospodarką, budową rozległych osad i sanktuariów, użyciem miedzi i wozu zaprzężonego w woły oraz rozwiniętym handlem. Najbardziej na południe wysuniętą część Mezopotamii zagospodarowały ludu kultury Ubajd. Tu również powstały liczne osady (Tell Ubajd, Uruk, Eridu). Rozwijała się rolnicza gospodarka, religia, rzemiosło i handel. Anatolia była ośrodkiem metalurgii zamieszkanym przez żyjące w ufortyfikowanych wioskach grupy ludzi rządzone przez wodzów. Około 3200 lat przed Chr. powstała osada Troja na wybrzeżu Hellespontu (Hissarlik). W Egipcie istniały rolnicze społeczności znające użycie miedzi i prowadzące intensywną wymianę handlową z ościennymi ludami. Na Bliskim Wschodzie i w Egipcie wyraźnie zwiększyła się liczba i wielkość osad, które stały się dużymi, często ufortyfikowanymi siedliskami ludzkimi. W Azji Wschodniej obróbka miedzi pojawiła się około 3500 tys. lat przed Chr.

Dla   okresu   neolitycznego   w   Europie   ( i   w   innych   regionach  świata -  w   Azji ,   Afryce ,   Oceanii ,   sporadycznie  w Ameryce  Południowej )   charakterystyczne   są  ogromnych   rozmiarów   budowle   z  nieociosanego   kamienia -   megality . Obecnie  możemy   prześledzić     proces   ich   powstawania   i   jego   przyczyny .  Najlepiej   zbadane   są     budowle   megalityczne   w   Europie .  Archeolodzy   wyróżniają     kilka   rodzajów   konstrukcji  megalitycznych :

•          groby   korytarzowe -   zbudowane   z   prostopadłościennych   surowych  bloków   kamien-nych ,   składające   się     z   komory   grobowej  poprzedzonej   korytarzem ,   ze   sklepie-niem   z   kamiennej   płyty  lub  kilku   płyt ,   pokryte   ziemnym   nasypem ;   jest   to   naj-starszy  rodzaj   grobów   megalitycznych ,

•          groby   wielokomorowe -   tzw. alees couvertes  z   korytarzem   od  którego  odchodzą    boczne   komory ,

•          dolmeny -   kilka   pionowych   kamiennych   bloków   nakrytych  poziomą płytą   ,   cała   konstrukcja   takiego   grobowca   zasypywana   była  ziemią   ,

•          hipogea-   wielkie   grobowce-świątynie z   płyt   kamiennych ,   ze  skomplikowanym   ukła-dem   korytarzy   i   sal ,

•          menhiry- pojedyncze   pionowe   kamienie ,   wolno   stojące ,

•          aleje   menhirów- menhiry   ustawione   w   długie ,   czasem  wielokilometrowe   rzędy

•          kromlechy- kręgi   kamienne ,   z   pionowych   głazów ,   czasem   z  poziomym   kamieniem   położonym   na   2   głazach .

Trzy   pierwsze   typy   konstrukcji   były   grobowcami ,   często   przez  setki   lat   użytkowa-nymi   przez   lokalne   społeczności   rolnicze .  Zmarłych   składano   w   nich   przez   długi   okres   czasu .   Z  czasem  zebrane   szczątki   kostne   usuwano   z   grobowca ,   aby   zrobić    miejsce   dla   następnych   zmarłych .   Często   składane   ciała  rozczłonkowywano   czy   wręcz     ćwiartowano .   Ściany   grobowców   były  zdobione   motywami   krzyży ,   spiral   i   toporów   rzeźbionych   na  ścianach .   Zapis     archeologiczny   związany   z   megalitami  wskazuje  na   bardzo   rozbudowane   koncepcje   religijne   i   obrzędy   związane  ze   śmiercią   ,    życiem   pozagrobowym   i   kultem   przodków .  Megality   były   nie   tylko   grobowcami ,   ale   także   prawdopodobnie  znacznikami   terenu ,   mającymi   potwierdza     prawo   jakiejś   społeczności   do   ziemi -   posiadanie   grobowca   wraz   ze   szczątkami  przodków   żyjących   na   danym   terenie   miało   być     potwierdzeniem  praw   ich   potomków   do   tego   terenu .   Z   tego   powodu   groby musiały   być     widoczne   i   mieć     ogromne   rozmiary .   Megality  budowane   w   Europie   są     starsze   od   egipskich   piramid   z  okresu   Starego   Państwa   (ok. 2400 przed Chr.).   Najstarsze   budowano   w  Bretanii ,   ok.   5800 lat   przed Chr.,   nieco   młodsze ,   bo   pochodzące  z   okresu   4000-3000 lat przed Chr.   są     konstrukcje   duńskie   i  północnoniemieckie .   Jeszcze   młodsze   od   nich ,   bo   pochodzące   z  I V/III   tys.   przed Chr.   są  megality   Wysp   Brytyjskich   i   Półwyspu  Iberyjskiego .   Zwyczaj   budowania   megalitów   przetrwał   do   II  tys.  przed Chr. ,   a   w   niektórych   przypadkach   nawet   do   epoki    żelaza  (I tys. przed Chr.) .  

Ogromne obszary Starego Świata stały się w V i IV tys. przed Chr. areną wielkiego ruchu i aktywności ludzkiej. Wszędzie zajmowano nowe tereny uprawne i budowano nowe rozległe osady, zasiedlano obszary dotąd bezludne. Wznoszono pierwsze wspaniałe budowle kultowe. Metalurdzy wędrowali po Europie i Zachodniej Azji w poszukiwaniu surowców i ludzi, którym mogliby zaoferować swoje wyroby. Przy okazji rozszerzali i doskonalili swe umiejętności. Kupcy przemierzali nowe szlaki handlowe rozpowszechniając swe wyroby i kontaktując się odległymi ludami. Naczelnicy i kapłani powiększali swą kontrolę nad swymi ludami i ich działalnością gospodarczą.

 

Warunki życia i poziom gospodarki ówczesnej Europy obrazuje znalezisko zwłok tzw. człowieka z lodowca. W 1991 para niemieckich turystów odkryła przypadkowo w lodowcu na pograniczu Austrii i Włoch (Alpy Otezalskie, Lodowiec Similaun) ciało człowieka doskonale zakonserwowane w lodzie. Po bliższych badaniach naukowych okazało się, że pochodzi ono sprzed około 3300 lat przed Chr., a więc z epoki miedzi. Odkrycie to dało archeologom szansę bardziej szczegółowego wglądu w życie ludzi tej epoki, gdyż zarówno ciało, jak i towarzyszące mu przedmioty są doskonale zachowane. Człowiek z lodowca Similaun był niewysokim mężczyzną (ok. 160 cm wzrostu) w wieku około 45-48 lat. Analizy antropologiczne wykazały, że cierpiał na artretyzm i miał pęknięte żebra. Jego włosy wykazały dużą zawartość arsenu, który wydziela się przy wytapianiu rud miedzi, był on więc prawdopodobnie metalurgiem. Na ciele posiadał tatuaże o znaczeniu kultowym w liczbie siedemdziesięciu pięciu. Ubrany był w spodnie skórzane, skórzany kaftan i buty wypchane trawą oraz pelerynę z trawy i ciężką, futrzaną czapę (z futra niedźwiedzia). Ubranie to było bardzo dobrej jakości, analiza jego wykonania wskazuje na pracę fachowego wytwórcy. Człowiek z lodowca miał ze sobą miedziany toporek, niedokończony łuk cisowy, kołczan ze strzałami (czternastoma, niektóre nie były dokończone) i nóż krzemienny. Były to dobrej jakości wyroby, najprawdopodobniej wykonane przez niego samego. Miał przy sobie skórzany plecak ze stelażem wykonanym z drewna leszczyny i modrzewia. W pojemniku z kory brzozowej niósł żarzące się węgielki drzewne, by móc w razie potrzeby rozpalić ogień. Wziął ze sobą również zapas żywności w postaci suszonego mięsa. Jako ozdobę nosił na szyi kamienną zawieszkę. Człowiek z lodowca zajmował się metalurgią i uprawą roli (o czym świadczą plewy zboża znalezione w jego włosach). Był zapewne poszukiwaczem rud miedzi i specjalistą od ich obróbki, pełnił więc ważną rolę w swej społeczności. Mógł być też może myśliwym, o czym świadczy jego broń. Tatuaże związane z kultem i zawieszka-amulet świadczą o dużej roli religii w jego życiu. Ciało Człowieka z Similaun nosi ślady walki, którą mógł on stoczyć przed śmiercią (rany na rękach), został też celnie ostrzelany przez kogoś z łuku (grot strzały wbity pod łopatką). Może to wskazywać na konflikt zbrojny w rejonie, w którym mieszkał, być może najazd, lub wewnętrzne niepokoje w jego społeczności. Otzi, jak czasem nazywany jest Człowiek z Lodowca musiał uciekać z miejsca zamieszkania, czego dowodzi jego ogólny stan zdrowia i zabrane przedmioty. Uciekał z bronią i najważniejszymi przedmiotami, które do niego należały. Jego stan zdrowia nie był dobry, w chwili przejścia przez Alpy miał pęknięte żebra i dokuczał mu silny artretyzm. Został zmuszony do opuszczenia swej wioski naglącą koniecznością. Podczas przeprawy przez góry zasnął w pobliżu małego zbiornika wodnego i zmarł z powodu hipotermii. Pyłki odkryte w jego ciele wskazują, że działo się to we wrześniu bądź na początku października. Otzi pochodził najprawdopodobniej z rejonu północnych Włoch, ze społeczności związanej z tzw. kulturą Redemello.

W epoce neolitu zapoczątkowany został rozwój górnictwa, co miało znaczący wpływ nie tylko na technologię, ale i na koleje losu społeczeństw. Kopalnictwo krzemienia było bowiem pierwszą w dziejach operacją techniczną na tak wielka skalę, nastawioną na cel czysto utylitarny, tj. na pozyskanie surowca do wyrobu narzędzi i broni. Ślady tej działalności są znane zwłaszcza z prehistorycznej Europy. Mieszkańcy Starego Kontynentu z okresu neolitu rozwinęli intensywną działalność górniczą, której śladem są wielkie kopalnie krzemienia- Krzemionki Opatowskie w Polsce, Spiennes w Belgii, Rijckholt w Holandii, Grimes Graves w Anglii, Grand Pressigny we Francji, Hov w Danii i inne. Na szczególną uwagę zasługują kopalnie krzemienia pasiastego w Krzemionkach Opatowskich koło Ostrowca Świętokrzyskiego w Polsce. Zostały one odkryte przez geologa Jana Samsonowicza w 1922 roku. Pole górnicze tej kopalni obejmuje 78 tys. m². Szukający tu surowca krzemiennego ludzie neolitu musieli już dość wcześnie zauważyć jego ogromną koncentrację w tym rejonie. Początkowo eksploatowali cenną skałę kopiąc płytkie jamy w gruncie i wydobywając krzemień z gleby. Szybko jednak zauważyli, że surowiec z po-wierzchni jest ogólnie rzecz biorąc złej jakości. Zaczęli więc kopać głębiej, tworząc pionowe szyby z odchodzącymi od nich niszami. Docierali w ten sposób do surowca znajdującego się w skale wapiennej. Był to już krzemień lepszej jakości. Forma niszy nieuchronnie ewoluowała w skomplikowany szyb filarowo-komorowy, będący rozbudowanym wyrobiskiem z szybem, ko-morami, korytarzami i systemem wentylacji. Na głębokości 7 m znajdował się najlepszy surowiec krzemienny, który wydobywano na powierzchnię. Eksploatacja kopalni wymagała dużych umiejętności, organizacji i odpowiednich narzędzi. Górnicy posługiwali się kilofami kamiennymi, krzemiennymi, dłutami rogowymi, młotami z kamienia i innymi narzędziami rogowymi i drewnianymi. Oświetlenie stanowiło drewniane łuczywo. Urobek wydobywano za pomocą koszy i worków skórzanych na powierzchnię. Praca miała charakter zorganizowany, kilkuosobowe zespoły eksploatowały każdy szyb, który był przykryty wiatą, pod którą pracowali ludzie odpowiedzialni za wyciąganie surowca na powierzchnię i jego selekcję. Po wydobyciu dokonywano selekcji surowca i obrabiano w pracowniach krzemieniarskich. Kopalnia była eksploatowana przez pobliskie społeczności kultury amfor kulistych i późniejsze ludy w okresie ok. 4500-1800 przed Chr. Siekiery wykonywane z pasiastego krzemienia z Krzemionek były chodliwym towarem eksportowym, szeroko rozprzestrzenionym na terenie środkowej Europy. Stały się one po-żądaną bronią i symbolem prestiżu społecznego. Na przełomie III i II tysiąclecia przed Chr. kopalnie zostały stopniowo opuszczone, gdyż surowiec krzemienny stracił swe dawne znaczenie. Inną kopalnią neolityczną jest  Rijckhot-St. Geertruid w Holandii. Kompleks ten był eksploatowany w okresie 4000-3800 przed Chr. i później. Usytuowany jest na zboczu wzniesienia, co ułatwiało naszym przodkom znalezienie złóż- z powodu erozji skały kredowej krzemień systematycznie gromadził się u podnóża. Krzemień eksploatowano tu już w paleolicie i mezolicie za pomocą prostych jam. W neolicie rozpoczęto eksploatację szybami otwartymi (posiadającymi czasem boczne wyrobiska). Z czasem górnicy prehistoryczni nastawili się na wydobywanie surowca na dużą skalę, poprzez wyrąbywanie w skale wyrobisk podziemnych. Używano to tu tych samych narzędzi, co w Krzemionkach Opatowskich. Eksploatacja górnicza wymaga specjalizacji zawodowej i sprawnej organizacji pracy. Istniała więc grupa zawodowych górników i specjalistów obróbki krzemienia. Byli on pierwszymi w dziejach technologami, wyróżniali się spośród swych pobratymców wiedzą i umiejętnościami. Wraz z wprowadzeniem wozu i pierwszymi próbami metalurgicznymi powstanie klasy specjalistów-technologów było jedną z najważniejszych przemian przełomu neolitu i epoki miedzi.

Mieszkańcy kontynentu europejskiego u schyłku okresu atlantyckiego optimum klimatycznego żyli na ogół dostatnio. Nie wiedzieli jednak, że czeka ich katastrofa…

CDN.

Literatura

Brooke, J. L., Climate change and the course of global history, Cambridge 2014.

Champion, T.C., Gamble, C., Shennan, S., Whittle, A., Prehistoric Europe, Walnut Creek, 2009.

Cunliffe, B., The Oxford Illustrated History of Prehistoric Europe, Oxfrod, 2001.

Kozłowski, J. K., Encyklopedia historyczna świata. Tom I Prehistoria, Kraków, 1999.

Bogucki, P., Crabtree, P.J. (red.), Ancient Europe 8000 B.C.–A.D. 1000 : encyclopedia of the Barbarian world, New York, 2004.

Kaczanowski, P., Kozłowski, J.K., Wielka historia Polski Tom 1 Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), Kraków, 1998.

Ziółkowski, M., Boruń, K., Niwiński, A., Artymowski, J. D., Lech, J., Reiche, A., Słuszkiewicz, E., Wróblewski A. K., Z powrotem na Ziemię: Spór o pochodzenie cywilizacji ludzkich, Warszawa, 2000.

Milisauskas, S. (red.), European Prehistory: A Survey, New York, 2002.

Widok na wejście jaskini Franchthi w Grecji

Ekspansja najstarszych kultur rolniczych w Europie (5000-4000 lat przed Chr.)

Rekonstrukcja obozowiska mezolitycznych łowców-zbieraczy

Rekonstrukcja neolitycznego osiedla z Europy środkowej

Migracje pierwszych rolników do Europy

Przekrój makiety charakterystycznego domu pierwszych rolników z Europy środkowej

Naczynia tzw. kultury ceramiki wstęgowej rytej

Jama ze szkieletami zamordowanych ludzi z Achenheim we francuskiej Alzacji (4000 lat przed Chr.), kolonizacja rolnicza wiązała się z zabieraniem ziemi siłą i krwawymi konfliktami

Megalityczna aleja w Carnac we Francji

Stonehenge w Anglii w pierwszej fazie istnienia

Grobowiec megalityczny z Wietrzychowic na Kujawach

Ciało człowieka z lodowca w miejscu znalezienia w Alpach

Siekiera miedziana, nóż, i futerały znalezione przy człowieku z lodowca

Rekonstrukcja człowieka z lodowca

Podziemne wyrobisko kopalni w Krzemionkach Opatowskich

Konkrecja krzemienia pasiastego

Rekonstrukcja kopalni w Krzemionkach Opatowskich

Rozwój metalurgii w Europie i na Bliskim Wschodzie

Bartnik, malowidło z jaskini Arana w Hiszpanii, 6000 lat przed Chr.

Wykres palinologiczny dla Skandynawii ukazujący zmiany warunków naturalnych w holocenie

Optimum klimatyczne holocenu na tle ostatnich 10 tys. lat

 



tagi: europa  historia świata  rolnictwo  historia gospodarki  pradzieje  prehistoria  neolit  megality  kopalnie krzemienia  optimum holoceńskie 

Stalagmit
4 lipca 2018 20:01
20     1431    11 zaloguj sie by polubić
komentarze:
Krzysiek @Stalagmit
4 lipca 2018 20:23

"Miedź jest metalem miękkim, o temperaturze topnienia 1357°C"

Kolega Stalagmit źle przeczytał w wikipedii. W danych fizycznych n/t miedzi jest podana temperatura topnienia, ale najpierw w kelwinach (K), właśnie 1357,77 K, ale obok jest podana w celsjuszach, czyli 1084.62°C.

Lepiej szybko poprawić ten błąd.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @Krzysiek 4 lipca 2018 20:23
4 lipca 2018 20:26

Dziekuję za spostrzegawczość. Już poprawiłem.

zaloguj się by móc komentować

Kuldahrus @Stalagmit
4 lipca 2018 20:57

Mam jedno, raczej trywialne, pytanie. Skąd oni wiedzieli w co był ubrany człowiek z lodowca, skoro znaleziono, jak widać na zdjęciu, samo ciało?

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @Kuldahrus 4 lipca 2018 20:57
4 lipca 2018 20:59

W okolicy ciała zostały znalezione szczątki ubrania: skórzanych spodni i kaftana, płaszcza plecionego z trawy, czapki futrzanej i butów:

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @Kuldahrus 4 lipca 2018 20:57
4 lipca 2018 21:01

A tutaj ceł wyposażenie:

 

zaloguj się by móc komentować

Kuldahrus @Stalagmit
4 lipca 2018 21:02

Aha. Teraz wszystko jasne.

zaloguj się by móc komentować

chlor @Stalagmit
4 lipca 2018 22:07

Jak zwykle świetny, solidny tekst. Miałem szczęscie zwiedzać Krrzemionki. Szczęka opada nad zmyślnośią praprzodków. Jednak w paleolocie ludzie mieli lepiej, pracowali 3 godziny dziennie, dobrze się odżywiali robakami spod kory i mięsem. Rolnictwo to głód na przednówku, obniżenie przeciętnego wzrostu z 1,8 na 1,6 metra, krótsze życie, zepsute zęby od ziarna i mąki.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @chlor 4 lipca 2018 22:07
4 lipca 2018 22:19

Dziękuję bardzo. Do Krzemionek Opatowskich zawsze warto pojechać, bo najbliższa pradziejowa kopalnia krzemienia znajduje się w Rijckholt w Holandii. Przyjęcię gospodarki rolniczej miało sporo skutków ubocznych, ale na dłuższą metę pozwoliło gromadzić dobra i majątki. 

zaloguj się by móc komentować

chlor @Stalagmit
4 lipca 2018 22:45

Rolnictwo było niestety koniecznością po wzroście liczby  ludności.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @chlor 4 lipca 2018 22:45
4 lipca 2018 22:56

No tak, coś za coś...

zaloguj się by móc komentować

MarekBielany @Stalagmit
4 lipca 2018 23:44

Podsumowanie u zarania. Jak to dobrze że "CDN".  1000+ chłodu (?).

zaloguj się by móc komentować

Grzeralts @Stalagmit 4 lipca 2018 22:56
5 lipca 2018 06:30

Ale też umożliwiło rozwój cywilizacji, kultury i religii.

"Panem nostrum cotidianum" nie znalazłoby się w modlitwie zbieraczy korzonków. 

zaloguj się by móc komentować

Czepiak1966 @Stalagmit
5 lipca 2018 08:46

I pomyśleć, że to wszystko zaczęło się od odkrycia zalet samopszy 12 tysięcy lat temu.

Jak zwykle plus.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @MarekBielany 4 lipca 2018 23:44
5 lipca 2018 16:41

Dziękuję bardzo. No cóż, temperatura będzie ogólnie zmienna..

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @Grzeralts 5 lipca 2018 06:30
5 lipca 2018 16:42

Słuszna uwaga. Dalej było jeszcze ciekawiej, o czym niebawem napiszę.

zaloguj się by móc komentować


wierzacy-sceptyk @Stalagmit
5 lipca 2018 20:25

A w złotym trójkącie to kiedy to było, bo zniknęła mi książka:(

Udomowienie zwierząt, bo tylko tam żyły takie które się udomowić dało, wysiew zbóż, bo tylko tam rosły takie trawy które dawały duże i jadalne ziarna, nabycie odporności na choroby odzwierzęce

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @wierzacy-sceptyk 5 lipca 2018 20:25
5 lipca 2018 20:34

A w Żyznym Półksięzycu/Złotym Trójkącie było to już 10-9 tys. lat przed Chr. (Jerycho, Dżarmo, Tell Murejbet, Abu Hureyra, Nemrik 9).

zaloguj się by móc komentować

Paris @Stalagmit
7 lipca 2018 00:22

Bylam w Carnac...

... jakies 8-9 lat temu... samo miasteczko sympatyczne i bardzo turystyczne, piekna plaza, popularna miejscowosc spedzania wakacji  przez bogatych Paryzan... natomiast ta aleja megalityczna  ponura... te glazy robia przygnebiajace wrazenie... dopiero dzis sie dowiedzialam, ze to prawdopodobnie pozostalosc jakiegos cmentarzyska.  Samo miejsce spowite jest aura tajemniczosci i nieprzyjemnych zdarzen.

Jak zawsze wpis  SUPER  !!!

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @Paris 7 lipca 2018 00:22
7 lipca 2018 07:42

Bardzo dziękuję. Ciekawe miejsce miała Pani okazję odwiedzić. Polecam Krzemionki Opatowskie.

zaloguj się by móc komentować

zaloguj się by móc komentować