-

Stalagmit

Najdawniejsze dzieje. Początki mocarstwa nad Nilem

Kiedy w Europie ludność kultury ceramiki sznurowej i kultury pucharów dzwonowatych opanowywały coraz to nowe terytoria, we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, w Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie działy się rzeczy najistotniejsze. Wielkie obszary Afryki i Azji stały się teatrem politycznych, etnicznych i gospodarczych przeobrażeń, które na wiele stuleci ukształtowały oblicze świata. Już wtedy na całym globie trwała walka o opanowanie najbardziej obiecujących terenów i kontrolę nad najcenniejszymi zasobami. W kilku miejscach Starego Świata pojawiły się silne i zdecydowane elity, które były zdolne do zbudowania pierwszych organizacji państwowych.

Północna część kontynentu afrykańskiego w V i IV tysiącleciu przed Chr. była areną wielkich zmian. Trzeba pamiętać, że 7500-3500 lat przed Chr. Sahara była rozległą, zieloną sawanną, poprzecinaną strugami rzek spływających do licznych jezior. We wczesnym holocenie strefa zbieżności dwóch obszarów pasatowych (Międzyzwrotnikowa Strefa Konwergencji) leżała daleko na północ od równika, więc letnie deszcze monsunowe docierały do północnej Afryki, Zachodniej Azji, basenu Morza Śródziemnego i południowych Chin. Sahara, Półwysep Arabski i inne tereny, które dziś są jałową pustynią, wtedy były obfitującymi w wodę stepami, albo lasostepami. Do suchych dziś obszarów docierało mnóstwo wody. W Nilu ilość i przepływ wody były ogromne. Z odkładanych na dnie tej rzeki szczątków organicznych tworzył się w warunkach beztlenowych czarny muł zwany sapropelem. Zaległ on także na dnie Morza Śródziemnego, niesiony tam nurtem Nilu. Okres holoceńskiego subpluwiału był zatem dla mieszkańców Afryki, najpierw łowców-zbieraczy, a później rolników i pasterzy, czasem rozkwitu gospodarczego i obfitości wszelkich dóbr, jakie oferowała przyroda Czarnego Kontynentu. Istniejące w Afryce jeziora miały poziom wody nawet o kilkadziesiąt metrów wyższy, niż dziś. Prehistoryczne jeziora i doliny rzeczne na Saharze są dziś widoczne tylko na zdjęciach satelitarnych. Żyły tu wymarłe dziś zwierzęta, takie jak majestatyczny Pelorovis, często uwieczniany na malowidłach naskalnych.

Mieszkańcy północnej Afryki korzystali ze sprzyjających warunków i pracowicie budowali swój gospodarczy dobrobyt. Już 7000 lat przed Chr. udomowili tu niezależnie bydło rogate. Ludzie zamieszkujący dolinę Dolnego Nilu 5000 lat przed Chr. przejęli (lub po prostu zakupili) od mieszkańców zachodniej Azji nasiona udomowionej pszenicy i jęczmienia. Rozwijało się wytwórstwo ceramiki i narzędzi krzemiennych. Kolejne społeczności przechodziły od łowiectwa i zbieractwa do bardziej wydajnego rolnictwa i pasterstwa. Dolina Nilu i saharyjska sawanna zapewniały swoim mieszkańcom obfitość pożywienia i doskonałe warunki życia. W oazie Nabta Playa (badanej m. in. przez polskich archeologów) znaleziono ślady uprawy zbóż sprzed 7000 lat przed Chr. Od Bir Kiseiba w Egipcie do Enneri Bardagué w Czadzie, wszędzie miejscowi trzymali wielkie stada bydła, owiec i kóz. Na saharyjskich malowidłach skalnych, np. w Tassili możemy jeszcze dziś oglądach pasterzy i ich ogromne trzody. Kozy i owce najprawdopodobniej sprowadzono z zachodniej Azji.  Niektóre grupy ludzi zamieszkujące północną Afrykę utrzymywały się z uprawy jęczmienia, fig, pszenicy, winorośli, inne pomnażały swoje stada, a jeszcze inne intensywnie łowiły ryby w rzekach i jeziorach. Warto dodać, że na zboczach Doliny Nilu i tam, gdzie dziś jest Pustynia Wschodnia i Zachodnia, rosły połacie dzikich odmian zbóż, które już w plejstocenie zbierali ludzie. Zresztą zbiór dzikich zbóż był jedna z podstaw utrzymania nadlinowej ludności już 12 tys. lat temu. 7000-6000 lat przed Chr. mieszkańcy okolic Elkab nad Nilem utrzymywali się głównie ze zbieractwa, łowiectwa i rybołówstwa. W tym samym czasie w osadzie Nabta Playa na Pustyni Zachodniej miejscowi żywili się owocami i dzikim sorgo. W pobliżu tej osady wybudowano megalityczną aleję i krąg z kamieni. Był on prawdopodobnie miejscem kultu i pełnił funkcję kalendarza. Jego kamienie są zorientowane na najważniejsze gwiazdy nieba, m. in. na gwiazdozbiór Oriona.

W czasie, kiedy budowano megalityczny monument w Nabta Playa, w dolinie Nilu żyli głównie łowcy, zbieracze i rybacy, korzystający z jej bogatych zasobów. Około 5000 lat przed Chr. nad Jeziorem Karun w Oazie Fajum żyli ludzie, którzy jako pierwsi w Egipcie zaczęli uprawiać zboża i hodować bydło, świnie i owce. Używali ceramicznych naczyń i korzystali z bogatych łowisk na jeziorze, które było wtedy dużo większe, niż dziś. Ludność identyfikowana z kulturą Fajum A handlowała z mieszkańcami wybrzeży Morza Śródziemnego i Czerwonego, a także z Nubią. W tym samym czasie w Dolinie i Delcie Nilu rozwijała się rolnicza kultura Merimde (od stanowiska Merimde Beni Salame). Jej rolnicze wioski zapełniły rzeczną dolinę, a ich mieszkańcy trudnili się nie tylko uprawą ziemi, ale także rybołówstwem, produkcją ceramiki i krzemiennych narzędzi. Mieszkali w drewnianych, obrzucanych gliną domach, w których znajdowały się jamy zasobowe na zboże i paleniska, a na glinianych klepiskach rozkładano maty. Poziom życia niewiele się różnił od tego, co jeszcze niedawno temu można było zobaczyć w afrykańskim interiorze. Nieco później polepszył się standard mieszkaniowy, kiedy zaczęto budować domy z cegły mułowej. W tym samym czasie Deltę Nilu zamieszkiwała ludność związana z rolniczą kulturą el-Omari. Jej gospodarka i poziom życia nie odbiegały od tego, co można było spotkać w Górnym Egipcie. Mieszkańcy ziem nad wielką rzeką nie domyślali się jeszcze do końca, jakim bogactwem był obdarzony ich kraj i jak wielki potencjał gospodarczy krył w sobie.

Niebawem spora część doliny Nilu stała się ośrodkiem produkcji żywności. W Górnym Egipcie około 4400 lat przed Chr. pojawili się osadnicy związani z kulturą Badari (Tasa-Badari), którzy wzięli pod uprawę żyzne ziemie na terenie terasy zalewowej Nilu. Groby odkryte na cmentarzyskach badaryjskich wskazują, że mieszkańcy Górnego Egiptu byli zróżnicowani pod względem majątkowym. Odkryto zarówno ubogie pochówki, jak i bogate groby z dużą ilością darów (naczyń ceramicznych, narzędzi krzemiennych, szpil, grzebieni, kamiennych palet kosmetycznych, wyrobów z kości słoniowej) składanych przy zmarłych. Zamożni mieszkańcy wiosek byli chowani na wydzielonych kwaterach cmentarzy. Uprawa całej gamy roślin uprawnych i hodowla stad zwierząt pozwoliła najbardziej przedsiębiorczym rolnikom bogacić się i kumulować majątek. Odkryto osady badaryjskie, które mają charakter czasowych obozowisk i służyły zapewne jako schronienie dla pasterzy stad bydła i owiec. Właściciele tych sporych zapewne stad mogli się bogacić. Ludność kultury Badari sprowadzała cenne muszle znad Morza Czerwonego, miedź i turkusy z Półwyspu Synaj i drogie kamienie z Pustyni Wschodniej. Rodziła się elita, która właśnie ujmowała w swoje ręce handel i produkcję.

Z kraju rybaków, łowców i pasterzy Egipt zmieniał się w kraj zamożnych rolników i właścicieli stad. Rosła liczba osiadłej ludności, która budowała coraz większe osady w dolinie rzeki. W wielu miejscach zaczęto wytwarzać pierwsze przedmioty z miedzi. Rzemieślnicy z doliny Nilu doskonalili techniki obróbki kamienia, krzemienia i kości słoniowej. Obfitość roślin uprawnych była imponująca. Oprócz pszenicy i jęczmienia na polach wzdłuż Nilu rosła soczewica, ciecierzyca, rozmaite jarzyny, sezam i len. Obok kóz, owiec, bydła i świń hodowano gołębie, kaczki, gęsi i zakładano ule dla pszczoły miodnej. Dietę zawsze można było uzupełnić złowionymi w Nilu rybami. Mieszkańcy predynastycznego Egiptu nie mogli zatem narzekać na niedostatek żywności. Około 4000 lat przed Chr. w Górnym Egipcie pojawiła się nowa formacja gospodarcza i kulturowa, zwana dziś kulturą Nagada I (Amra), od stanowiska, gdzie już w XIX wieku archeolodzy odkryli tysiące grobów. Zmarłych grzebano zwykle w jamach wyłożonych trzcinowymi matami i skórami. W niektórych przypadkach zachowały się pozostałości lnianych ubrań. Pojawiły się naprawdę bogate pochówki świadczące o wzroście zamożności i pozycji elity nagadyjskich osad. Zmarłych grzebano w trzcinowych i drewnianych trumnach. Przedstawiciele elity byli grzebani z kamiennymi buławami, dużą ilością ceramiki, palet kamiennych i ozdób. Do najważniejszych osiągnięć ludności nagadyjskiej należy rozwój wytwórczości garncarskiej i budownictwa (zwłaszcza domów z cegły mułowej i pieców chlebowych oraz ceramicznych). Garncarze produkowali na kole piękne malowane i polerowane naczynia. Po raz pierwszy w kulturze Nagada I wziemne jamy zasobowe zastąpiono spichlerzami. Rozwijała się wytwórczość krzemieniarska i kamieniarska. Wytwarzano ozdoby i palety kosmetyczne. Warto odnotować, że na pochodzącym z tych czasów naczyniu z Nagada stwierdzono obecność wizerunku charakterystycznej czerwonej korony dolnoegipskiej. Świadczy to o dawnym pochodzeniu charakterystycznej dla starożytnego Egiptu doktryny politycznej i związanej z nią symboli. Na naczyniach obok przedstawień zwierząt i myśliwych pojawiały się obrazy zwycięskich wojowników. Wiele znaków wskazuje, że właśnie wtedy w wioskach nad Nilem pojawili się pierwsi wodzowie i lokalni władcy. Społeczności żyjące w Egipcie były na pewno zamożniejsze, niż ich afrykańscy sąsiedzi.

Nad Nilem poczęły postawać większe osady. Niektóre wsie stały się miasteczkami. Z najkorzystniej położonych i najbogatszych ośrodków wyrastały miasta. Poziom życia ludności związanej z górnoegipską kulturą Nagada II (Gerzea) 3500-3200 lat przed Chr. wzrastał żywiołowo, tak samo jak bogactwo kraju i zakres używanych w wytwórczości technologii. Powstawały w tym czasie rozległe cmentarzyska złożone ze zróżnicowanych grobów (występują zarówno ubogie jamy ziemne, jak i grobowce z ceglanymi komorami i malowidłami). Z tego właśnie okresu pochodzą pierwsze ślady mumifikacji zwłok. Kultura Nagada II rozprzestrzenia się w tym okresie niemal na cały obszar Egiptu. Wysoki poziom osiąga wytwórczość rzemieślnicza (malowana ceramika, palety, przedmioty miedziane, ozdoby) i sztuka (figurki, palety, malowidła). Egipcjanie zawiązali handlowe kontakty z Sumerem (prawdopodobnie poprzez Byblos gdzie przybywali zarówno Egipcjanie jak i Sumerowie w poszukiwaniu drewna cedrowego) i Nubią. Wzrastało zapotrzebowanie na najcenniejsze dobra (złoto, srebro, kamienie półszlachetne) wśród elit. W okresie Nagada II powstały pierwsze w dziejach Egiptu świątynie znane z Hierakonpolis, Heliopolis i Dendery. Na malowidłach ceramicznych i grobowych przedstawiane były charakterystyczne łodzie-kaplice służące odprawianiu obrzędów. Ludność gerzeńska zamieszkiwała domy z cegły mułowej, drewna i trzciny. Kultura Nagada II zajęła sporą część doliny Nilu i ekspandowała w kierunku Nubii na południu i Delty na północy. Rzemieślnicy dostrzegli potencjał różnych gatunków kamienia, które można było wydobywać w Egipcie: granitu, gnejsu, diorytu, alabastru, marmuru, serpentynu, bazaltu, brekcji i gabra. Wytwarzali z nich naczynia, palety kosmetyczne i ozdoby. Specjaliści obrabiający krzemień osiągnęli niedoścignioną biegłość w wytwarzaniu narzędzi i broni z tego surowca. Egipskie wyroby krzemienne nie miały Sobie równych w całym ówczesnym świecie. Jednocześnie metalurdzy wyrabiali coraz więcej przedmiotów z miedzi, przede wszystkim broni i ozdób. Społeczeństwo Górnego Egiptu było już mocno zróżnicowane wewnętrznie. W nadnilowych osadach żyli rolnicy, rzemieślnicy, kupcy, kapłani, możnowładcy i wodzowie. W Górnym Egipcie istniały trzy najważniejsze ośrodki, które można uznać za pierwsze w tym kraju miasta: Nagada, Hierakonpolis i Wadi Hammamat.

W powstających ośrodkach o charakterze protomiejskim (m.in. Buto, Sais, Hierakonpolis, Abydos) wodzowie mocno związani z rodzącą się zorganizowana religią kontrolowali zasoby podległych terenów i systemy irygacyjne. To właśnie rozwój rolnictwa irygacyjnego wpłynął na powstanie cywilizacji egipskiej i przyczynił się do ukształtowania politycznego obrazu tej cywilizacji. Dolina Nilu, będąca dziś pasem żyznej ziemi zasilanej przez Nil ma zupełnie inny charakter niż rozległe równiny Mezopotamii. Nil- najdłuższa rzeka na Ziemi (wpływa z okolic Jeziora Wiktorii i Gór Ruwenzori) jest zasilana przez opady w porze deszczowej. Wylewa w Egipcie pomiędzy lipcem a październikiem niosąc wodę zawierającą żyzny muł składający się z gliny z piaskiem i szczątek organicznych. Woda przybiera stopniowo, spokojnie, jej objętość w rzece wzrasta czterokrotnie. Egipcjanie wymyślili sposób nawadniania za pomocą basenów (zbiorników) gromadzących wodę w czasie wylewu, którą później wedle potrzeby rozprowadzano na pola. Był to system mniej pracochłonny niż mezopotamski, nie powodował też zasolenia gleby i tylko nieznacznie zamulał kanały. System ten sprzyjał łączeniu odrębnych jego części, gdyż wioski położone niżej mogły odczuwać brak wody z powodu jej przejęcia przez wyższe baseny będące własnością innej grupy ludzi. Było to czynnikiem jednoczącym politycznie, gdyż zwarty, połączony system pozwalał uzyskać wyższą wydajność plonów. Właśnie w okresie gerzeńskim system ten zyskał swą ostateczną formę.

W tym czasie ambitna elita zaczęła zakładać pierwsze organizmy protopaństwowe, późniejsze nomy (powiaty, jednostki administracyjne starożytnego Egiptu) mające własne godła i sztandary wywodzące się od plemiennych totemów. Było ich około 44 w całym Egipcie i na początku każdy mógł stanowić odrębną jednostkę polityczną, choć nie jest to pewne. Wodzostwa w dolinie Nilu zaczęły się przekształcać w II poł. IV tys. przed Chr. we wczesne organizmy państwowe, a wodzowie w królów. Jednocześnie zachowano wiele elementów dawnej tradycji religijnej i społecznej, Królowie podbijając coraz to nowe tereny czynili z podbitej ludności poddanych/podporządkowanych, których wyraźnie odróżniano od elity. Powstawały w ten sposób wczesne państwa na terenie doliny Nilu. Pierwsze organizmy państwowe powstałe w okresie gerzeńskim to prawdopodobnie This, Nagada, Hierakonpolis. Te górnoegipskie państewka miały dostęp do bardzo ważnego zasobu: złóż złota znajdujących się w na Pustyni Wschodniej, ciągnących się od Quena i Koptos do brzegów Morza Czerwonego. Władcy tych wczesnych państewek dysponowali doktryną, która przypisywała im cechy boskie, oddawała w ich ręce pieczę nad całym porządkiem świata. Władca był gwarantem boskiego porządku świata, a jego zadaniem była walka z chaosem, uosabianym przez politycznych przeciwników. Na różnych przedmiotach (naczyniach, paletach, buławach) umieszczano wyobrażenia króla pokonującego i pognębiającego wrogów. W ręku władców skupiły się najważniejsze zasoby: ekonomiczne i ideologiczne. Kiedy zaczęli zakładać panujące dynastie i gromadzić ziemię oraz poddanych, Egipt wszedł na drogę, która w końcu doprowadziła do powstania jednolitego kraju i narodu. Zaczęło się od autonomicznych wiosek i miasteczek nad Nilem, rządzonych przez potężne elity. Około 3900 lat przed Chr. silniejsze osady zaczęły podbijać słabsze, formując państewka, których granice odpowiadały w przybliżeniu późniejszym nomom. Zaczęła się bezwzględna walka o kontrolę nad ziemią i systemami irygacyjnymi. Kierowani przez królów, pod sztandarami nomów, mieszkańcy doliny wielkiej rzeki ruszali do walki z ludźmi z sąsiednich wiosek. W efekcie powstało ponad 40 państewek podobnej wielkości. Sytuacja przypominała to, co działo się tysiąc lat później w Mezopotamii. Ale nie potrwało to długo. W Górnym Egipcie na skutek endemicznych wojen zostały tylko trzy państewka, które wchłonęły resztę: Abydos, Hierakonpolis i Nagada. Nastąpiły kolejne podboje i w końcu powstało jednolite państwo górnoegipskie ze stolicą w Hierakonpolis. Królowie panujący w tym mieście mieli teraz do dyspozycji ogromny potencjał i wielkie zasoby. Pomaszerowali więc z wojskami na północ, w dół Nilu. Cmentarzyska kultury Nagada pojawiły się teraz daleko na północy. Tu napotkali opór ze strony państwa dolno egipskiego, identyfikowanego dziś z kulturą Buto-Maadi.

Delta Nilu zasiedlona przez ludność kultury Buto-Maadi była bardzo bogatym i ludnym krajem, zamożniejszym, niż Górny Egipt. Ludzie żyli tu w dużych osadach, w których istniały domy wykute w skalnym podłożu, budynki z cegły mułowej i trzciny. Co ciekawe, wiele domów było podobnych do konstrukcji z Beer-Szeby w Palestynie, co może wskazywać, że część ludności Delty pochodziła właśnie stamtąd. Delta zawsze była bardzo otwarta na wpływy z zewnątrz. Z Palestyny jej mieszkańcy sprowadzali oliwę i wino w charakterystycznych naczyniach. Z Półwyspu Synaj, Timna, Fenan i Wadi Araba importowali duże ilości miedzi, z której wytwarzali całą masę przedmiotów. Ludzie z Delty byli uczestnikami ruchu na bliskowschodnich szlakach handlowych. ale podstawą ich gospodarki pozostawała uprawa rozległego, żyznego mułu dolno egipskiego, a także hodowla zwierząt, które wypasano na wielkich pastwiskach. Ziemia pomiędzy ramionami Nilu bardziej sprzyjała rolnictwu, niż wąski pas żyznej ziemi w Górnym Egipcie. Tutaj także pojawili się możnowładcy, których po śmierci grzebano w bogato wyposażonych grobowcach.  Mieszkańcy Delty pozostawali w bliskich relacjach z daleką Mezopotamia, o czym świadczą liczne malowane, terakotowe stożki do ozdabiania ścian budynków, podobne do tych z kultury Uruk. Około 3600 lat przed Chr. Delta zapełniła się dużymi osiedlami domów z cegły mułowej. Zaczęto budować rezydencje możnowładców i wielkie składy na towary. Tutejsza elita, mocno siedząca na szlakach handlowych łączących północny Egipt z Syrią, Palestyną i Mezopotamią, gromadziła coraz więcej bogactw. Zaczęła budować prawdziwe miasta ze świątyniami i centrami administracji. Gęste osadnictwo koncentrowało się głównie we wschodniej Delcie. Badania polskich archeologów na stanowisku Tell el-Farcha pokazały, jak zamożna była ludność Dolnego Egiptu i jak rozległe były jej kontakty. Około 3700 lat przed Chr. ludność kultury dolnoegipskiej zasiedliła to miejsce, a zaraz po niej przybyli osadnicy związani z kulturą Nagada. Powstało tu osiedle domków z mułowej cegły, stojących przy wąskich uliczkach. Mieszkańcy zajmowali się nie tylko uprawą roli, ale także intensywną wymianą handlową z Górnym Egiptem i Bliskim Wschodem. Z Lewantu sprowadzali płody rolne, ceramikę, narzędzia krzemienne i surowce, zaś znad Górnego Nilu złoto, kość słoniową, kamienie półszlachetne i ozdoby. Na stanowisku odkryto mnóstwo kości osłów. Prawdopodobnie były one głównymi zwierzętami pociągowymi, z których formowano karawany ruszające na północ i południe. Osadnicy z Górnego Egiptu związani z kulturą Nagada mieli chcieli przejąć tak bogaty ośrodek. I w końcu im się to udało. Bardzo szybko przybysze z południa zapanowali na Tell el-Farcha. Być może dokonali tego podstępem, bo na stanowisku nie wykryto żadnych śladów zniszczeń czy walki. Południowcy uchwycili kontrolę nad ważnymi szlakami handlowymi przechodzącymi przez osadę. Ich pierwszą inwestycją była budowa dużego budynku stanowiącego połączenie magazynów z pomieszczeniami administracyjnymi. Niewątpliwe była tu kwatera główna dużego przedsiębiorstwa handlowego, które sprowadzało różne towary z Palestyny i przesyłało je dalej na południe, do Abydos i Hierakonpolis. Po jakimś czasie budynek został spalony. Czyżby miejscowi kontratakowali i zniszczyli górno egipską stację handlową? Zapewne nigdy nie poznamy dokładnej sekwencji wydarzeń, ale nie ulega wątpliwości, że w końcu IV tysiąclecia przed Chr. walka o szlaki handlowe w Delcie była ostra i bezwzględna.

Okres Nagada III (nazywany też późnopredynastycznym- 3200-3050 przed Chr.) był czasem żywiołowych przemian prowadzących do powstania zjednoczonego państwa egipskiego pod władzą królów (faraonów). U początku tego okresu w Abydos pojawiła się linia władców, która dokonała połączenia znacznej części Górnego Egiptu w jeden organizm polityczny (tzw. dynastia „0”). Ludność Egiptu porzuciła ostatecznie wędrowne pasterstwo, zintensyfikowała uprawę roli i irygację, co prowadziło do wzrostu liczby ludności i powiększania się okręgów miejskich. Poważne zmiany zaszły w technologii wczesnych społeczeństw miejskich Egiptu. Zmniejszyło się użycie krzemienia do wyrobu narzędzi, wprowadzono szybkoobrotowe koło garncarskie. Wyspecjalizowani rzemieślnicy i artyści udoskonalili sztukę rzeźbiarską, która osiągnęła w tym okresie wysoki poziom (reprezentują ją głównie posągi bóstw, zwierząt i płaskorzeźby na paletach). Powstały pierwsze wielokomorowe groby królewskie ze ścianami z cegły. Pierwszym z nich był grobowiec U-j z Abydos zawierający duże ilości ceramiki, inskrybowane plakietki i berła królewskie. Prawdopodobnie pochowano w nim króla o imieniu Skorpion około 3150 r. przed Chr. Na naczyniach będących własnością pałacu zaczęto kreślić znaki serehów - zapisów imion królewskich. Pojawiły się tabliczki z zapisami imion właścicieli i rzemieślników- pierwsze zapisy pisma hieroglificzne z około 3200 r. przed Chr. Pismo egipskie pochodzi od piktograficznych zapisów imion lub prostych pojedynczych wyrazów na płytkach z kości słoniowej lub naczyniach z cmentarzyska Umm-el-Kab w Abydos. Płytki te zawierają na sobie zapis imion rzemieślników i były dołączane do naczyń jako metryczki. Wraz z tymi zapisami pojawiły się umieszczane na różnych przedmiotach serehy- specjalne formy graficzne (przypominające fasadę pałacu) otaczające fonetyczny zapis imienia króla. Wraz z nimi Egipt definitywnie wchodzi w epokę historyczną. W czasach dynastii „0” w Tell el-Farcha powstało miasto z prawdziwego zdarzenia pełniące funkcję centrum lokalnej administracji i ośrodka handlu. Zbudowano tu świątynię, w której zdeponowano ogromne ilości glinianych figurek interpretowanych jako wota. Miejscowa elita była chowana w mastabach, wielkich grobowcach z cegły, wraz licznymi dobrami. W komorach grobowych mastab odkryto naczynia z imionami władców Górnego Egiptu: Iry-Hora i Narmera. Oznacza to, że władcy z Hierakonpolis zapanowali w końcu nad regionem Tel el-Farcha i właśnie przejmowali kontrolę nad Deltą. Ujęli w swoje ręce szlak prowadzący do Palestyny i przy okazji przejęli kontrolę nad znaczną częścią Delty.

Władcy dynastii „0” rządzili z Hierakonpolis lub Abydos Górnym Egiptem przed ostatecznym zjednoczeniem całego obszaru kraju. Wydaje się, że to oni złączyli górnoegipskie ośrodki polityczne w większy organizm państwowy. Pierwszy z nich to nieznany z imienia król pieczętujący się serehem z dwoma sokołami. Kolejnymi byli: Ny-Hor, Hat Hor, Iry-Hor, Horus Ka-Sehen(obydwaj pochowani na nekropoli w Abydos) i Skorpion. Skorpion (nie jest tożsamy ze wspomnianym królem z grobu U-j) panował nad Górnym Egiptem i jak wynika z przedstawień na zachowanej głowicy jego maczugi, dbał o należytą irygację, otwierając kanały nawadniające. Panował prawdopodobnie przed 3100 rokiem przed Chr. Być może współcześnie z nim panował król o imieniu odczytywanym jako Krokodyl, rządzący w Delcie Nilu. Oprócz tego niewiele wiadomo o królach z dynastii „0.”

Ambitni nagadyjscy władcy zdawali sobie sprawę, że zjednoczenie kraju leżącego między pierwszą kataraktą Nilu a Morzem Śródziemnym postawi do ich dyspozycji potężną siłę gospodarczą i polityczną. Chodziło im nie tylko o żyzną egipską ziemię, ale także o bogactwa mineralne Egiptu i szlaki przebiegające przez Deltę. Kraj nad Iteru (staroegip. rzeką, czyli Nilem) musiał wpaść w ich ręce. Rozwój systemu basenowej irygacji w okresie predynastycznym jeszcze bardziej zwiększał potencjalne bogactwo kraju nad Nilem. Transport nie stanowił problemu, bo ludzi i wszelkie możliwe dobra można było przewozić na statkach i łodziach pływających po Nilu. Rzeka stanowiła nie tylko źródło wody dla ludzi, zwierząt i roślin, ale była także naturalną autostradą, łączącą cały Egipt. Królowie z Abydos i Hierakonpolis chcieli połączyć w jedno państwo setki leżących nad Nilem wiosek i miasteczek. Dzięki podstępowi i pokojowemu przenikaniu osadników, ale także dzięki wojnie i bezwzględności udało im się w końcu osiągnąć ten cel. Wiedzieli przy tym, że egipskie społeczeństwo, mocno już zróżnicowane pod względem majątkowym, chce konsumować coraz więcej i w pełni włączyć się w sieci ówczesnego handlu. Wielkie zadanie, jakie postawili sobie władcy pragnący zjednoczyć Egipt, zbiegło się z dwoma ważnymi wydarzeniami, których skutki zaważyły na losach Starego Świata. Nastąpiło załamanie klimatyczne i dobiegło końca optimum holoceńskie. U progu okresu subborealnego temperatury globalne spadły, a Międzyzwrotnikowa Strefa Konwergencji przesunęła się na południe. Deszcze monsunowe nie docierały już nad północną Afrykę i Morze Śródziemne. Nadeszła epoka surowych, wietrznych zim, suszy i zimna. Nawet deszcze zasilające Nil we wschodniej Afryce, u jego źródła, zostały znacznie zredukowane. Sahara zaczęła szybko pustynnieć. Rzeki i jeziora wysychały, a sawanna parkowa ustępowała miejsca piaskom i żwirom. W Egipcie zaczęto szybko rozbudowywać systemy nawadniające, a ludność Sahary migrowała w stronę doliny Nilu i Azji. Północna i zachodnia Afryka, która zaczęła wtedy pustynnieć, była zamieszkana przez ludność mówiącą językami z rodziny afroazjatyckiej. Byli wśród nich przodkowie ludów semickich, spokrewnionych z ludami berbero-libijskimi. Około 3500 lat przed Chr. Prasemici wywędrowali z północnej Afryki, uciekając z Sahary, która właśnie stawała się pustynią. Skierowali się na wschód. Część z nich osiedliła się w dolinie i Delcie Nilu, a reszta poszła dalej, do Azji Zachodniej. W Egipcie przybysze zmieszali się z miejscową ludnością pochodzenia nubijskiego, a w Palestynie zniszczyli centra lokalnej kultury. Ci, którzy poszli dalej, dotarli aż do Mezopotamii. Nad Nilem istniały już protopaństwowej struktury, więc o podboju kraju przez migrantów nie było mowy. Co ciekawe, północnoafrykańskie wędrówki ludów dotykały także brzegów Europy. Pewne elementy iberyjskiej kultury pucharów dzwonowatych (naczynia, krzemieniarstwo) wskazują na obecność ludności afrykańskiej w południowej Europie.

Pierwszym królem zjednoczonego Egiptu był najprawdopodobniej Horus Narmer (3090/3080-3040 przed Chr.), założyciel państwa egipskiego. Jego to należy identyfikować ze wspomnianym u Manetona Menesem (Meni). Zjednoczenia Egiptu dokonał zbrojnie sam Narmer lub też dokonano tego krotko przed jego wstąpieniem na tron. Zamiast wyobrażać go sobie jako hieratyczną figurę z dalekich pradziejów pomyślmy o nim jako o twardym, przebiegłym polityku, królu wykorzystującym wszelkie nadarzające się okazje do osiągnięcia celu, jakim była unifikacja kraju nad Nilem. Horus Narmer dowodził potężną armią, rozgrywał kliki możnowładców na swoim dworze, kierował siatką szpiegów i zamachowców, skutecznie oszukując przeciwników. Bez tych umiejętności nie mógłby zbudować największego i najzamożniejszego państwa ówczesnego świata, zwanego w języku jego mieszkańców Kemet, czyli kraj czarnej ziemi. Kultura Nagada objęła cały Egipt i płynnie przekształciła się we wczesnodynastyczną kulturę egipską. Kiedy w końcu udało się pokonać wszelki opór i scalić kraj, egipskie placówki handlowe i wojskowe zostały zainstalowane w Palestynie. W okolicach Gazy założono ufortyfikowaną placówkę strzegącą tzw. Szlaku Horusa, łączącego Egipt z Zachodnią Azją. Egipcjanie zaczęli kolonizację Palestyny. Zwozili do swojego kraju tutejsze towary i eksploatowali złoża metali oraz kamieni półszlachetnych na Półwyspie Synaj. W Azji pojawiła się egipska ceramika i wyroby kamienne. Pieczęcie i naczynia z emblematami królów świadczą, że panująca w Egipcie dynastia bezpośrednio angażowała się w przedsięwzięcia handlowe.

Narmer był twórcą scentralizowanej administracji Egiptu, wykonywał zakrojone na szeroką skale prace związane z irygacją. Założył miasta Krokodilopolis i Memfis (gdzie wybudował świątynię Ptaha).  Popro-wadził wyprawy do Nubii i Palestyny, a jego serehy znane są zarówno z Egiptu, jak i krajów ościennych. Wedle Manetona zginął w czasie polowania na hipopotama, został pochowany w Abydos. Następcą Narmera był Horus-Aha (3040-3020 przed Chr.) wybudował pałac w Memfis i założył nekropolę w Sakkara. Miał być wg Manetona praktykującym lekarzem. Dążąc do umocnienia pozycji młodego państwa organizował wyprawy do Libii i Nubii, ustalając południową granicę Egiptu na I katarakcie. Wybudował świątynię Neith w Sais w Delcie, a także liczne forty broniące granic. Za jego panowania nastąpiła intensyfikacja handlu z wybrzeżem Syrii. Syn Horusa-Ahy i jego konkubiny Hent- Horus Dżer (3020-2970 przed Chr.) podbił kraj Seczat (półwysep Synaj) i wyprawiał się w Góry Libanu po drewno cedrowe. Wydaje się jednak, że podbój Synaju nie był trwały. Zapoczątkował też wiele inwestycji budowlanych. Horus Dżet-Wadżi (2970-2960 przed Chr.) zmagał się z klęską głodu, która w czasie jego panowania dotknę-ła Egipt. Król wysyłał ekspedycje na Pustynię Wschodnią, dbał też o magazynowanie żywności w obliczu głodu. Następcą Dżeta został jego niepełnoletni syn Horus Den-Udimu (2960-2915 przed Chr.). W czasie jego niepełnoletniości rządy sprawowała królowa Merytneith, której po-krewieństwo z Den jest dyskusyjne. Den wyprawiał się kilkakrotnie przeciw plemionom azjatyckim zamieszkującym Synaj, a także podejmował wiele przedsięwzięć w dziedzinie irygacji i budownictwa. Horus Andżib (2915-2905 przed Chr.) obchodził podczas swego panowania świę-to Sed, lecz nie wyróżnił się niczym szczególnym.

Za panowania Horus Semerheta (2905-2890 przed Chr.) Egipt został dotknięty katastrofami na-turalnymi i zamieszkami wewnętrznymi. Semerhet mógł być uzurpatorem, gdyż jego imię zostało w późniejszym czasie wymazane z wielu inskrypcji. Ostatnim władcą I dynastii był panujący bez większych zaburzeń Horus Ka (2890-2860 przed Chr.). Nie wiadomo jak doszło do zmiany linii królewskiej, wiemy jednak, że władcy kolejnej dynastii- II pochodzili z okolic Abydos. Horus Hotepsehemui (2860-2837 przed Chr.), Horus Reneb-Nebre (2837-2827 przed Chr.), Horus Nineczer (2827-2783 przed Chr.) panowali raczej spokojnie, choć Reneb mógł wstąpić na tron w wyniku przewrotu pałacowego. Wydaje się, że po Nineczerze Egipt przeżył okres rozprzężenia i rozruchów wewnętrznych (2783-2754 przed Chr.) w czasie którego panowali słabi i raczej efemeryczni władcy. Ostatni z nich, Set Sehemib-Peribsen (2730-2754 przed Chr.) włączył do swej tytulatury imię boga Delty, Seta- przeciwnika Horusam, co może być oznaką istotnych przemian ideologicznych. Za jego panowania doszło do upadku władzy królewskiej, zbuntowały się nomy w Delcie. Dopiero następca Peribsena- Horus Chasechemwi (2754-2727 przed Chr.) stłumił bunt w Delcie i na powrót zjednoczył Egipt odnawiając przy tym administrację. Był teściem założyciela III dynastii, a także ostatnim królem pochowanym na nekropolii Umm-el-Kab w Abydos.

Za panowania władców I i II dynastii Egipt starożytny osiągnął wysoki poziom cywilizacyjny. Wyspecjalizowani rzemieślnicy wytwarzali dla władców i urzędników przedmioty zbytku: meble, trumny, ozdoby, naczynia kamienne, palety, a także oznaki statusu: berła, maczugi, korony. Rozwinęła wytwórczość garncarska, a krzemieniarstwo osiągnęło najwyższy poziom. Głównymi środkami transportu były łodzie, najczęściej wykonane ze związanych pędów trzciny lub papirusu. Znane są również bardziej skomplikowanych przedstawienia łodzi drewnianych napędzanych wiosłami, z kabinami na pokładzie. Służyły one celom kultowym lub do transportu większej ilości towarów. Także królowie wykorzystywali łodzie do podróży wzdłuż Nilu. Utrzymywano szerokie kontakty handlowe z Nubią, Palestyną, Syrią i Mezopotamią. Z Mezopotamii pochodzą niektóre spotykane w Egipcie motywy artystyczne i pieczęcie cylindryczne. Egipcjanie mogli się zetknąć z Sumerami w porcie Byblos na wybrzeżu Libanu.

Królowie chowani byli wraz bogatym wyposażeniem w grobowcach z cegły suszonej, których forma naśladowała pałac królewski. Z tych grobowców rozwinęła się charakterystyczna forma egipskiej architektury sepulkralnej- mastaba. Takie mastaby zaczęli sobie budować i bogato również urzędnicy i arystokracja. Z cegły suszonej budowano domy, forty, mury obronne i pała-ce. Wczesne świątynie były budowane przeważnie z materiałów nietrwałych (trzcina, drewno, maty, tkaniny). Znany jest kompleks kultowy z Hierakonpolis poświęcony prawdopodobnie Ho-rusowi, a także inne świątynie.

Znane są przykłady rzeźby figuralnej związanej z kultem- posągów bóstw. Ukształtowała się w tym okresie społeczna struktura Egiptu, jego administracja i idee religijne. Poświadczone z cza-sów I i II dynastii są urzędy: wezyra (sprawującego pieczę nad całą administracją najwyższego urzędnika), nosiciela sandałów, naczelnika domu drewna jodłowego (pełniącego pieczę nad im-portem cedru z Libanu). Oprócz tych najwyższych dostojników istniała armia pisarzy stanowiąca trzon administracji. Zaznaczył się podział egipskiego społeczeństwa na warstwy: arystokratów-urzędników towarzyszących królowi, kapłanów sprawujących kult, chłopów i rzemieślników utrzymujących kraj swą ciężką pracą. Kapłani zyskali ogromną rolę kulturalną i polityczną. Wojsko egipskie składało się z powołanych pod broń mieszkańców nomów tworzących oddziały piechoty i łuczników. Wykształciła się koncepcja władcy-boga, czczonego przez poddanych, równego innym bóstwom w panteonie. Król pełnił najwyższą władzę administracyjną, religijną, sądowniczą i wojskową. Był niekwestionowanym władcą, który był jego własnością. Przy wstąpieniu na tron przyjmował skomplikowaną tytulaturę składającą się z wielu imion. Najważniejszym tytułem królewskim był tytuł Króla Górnego i Dolnego Egiptu. Faraon nosił podwójną- czerwoną i białą koronę Górnego i Dolnego Egiptu. Sprzeciw wobec władcy był sprzeciwem przeciw boskiemu porządkowi. Wedle tej doktryny nie istnieli ludzie „wolni” w naszym rozumieniu. Każdy człowiek zależny był od króla, nie tylko boga na ziemi, ale też i pośrednika pomiędzy bogami a ludźmi. Kraj był w całości i nieodwołalnie własnością króla. Taka doktryna władzy przetrwała aż do końca egipskiej cywilizacji i miała ogromny wpływ na świadomość Egipcjan. Dla Egipcjanina taki porządek społeczny, ustalony wedle jego mniemania przez bogów u zarania dziejów był wieczny i najlepszy dla wszystkich ludzi. Amerykański badacz Normana Yoffee uznał ostatnio, że koncepcje pochodzenia wczesnych państw (w tym Egiptu) związane z wywodzącym się z antropologii amerykańskiej neoewolucjonizmem są zbyt jednostronne. Przede wszystkim podkreśla on, że różnice pomiędzy poszczególnymi stadiami rozwoju są przez antropologów i archeologów ujmowane zbyt ostro. Tak naprawdę przejścia między stadiami są płynne, a społeczeństwa nie zawsze dadzą się sklasyfikować w obrębie ściśle zdefiniowanych typów. Wczesne państwa nie były do siebie tak podobne, jak to opisywali wcześniejsi teoretycy. Zmiany w sferze społecznej i ekonomicznej nie są często wystarczającym czynnikiem powodującym zmiany polityczne. Najważniejszy wniosek z teorii Yoffee’ego brzmi: nie ma jednego modelu archaicznego państwa i istnieje wiele różnych ścieżek rozwoju. Wczesne państwa były bardziej różnorodne, niż wcześniej sądzono. Kluczowe w procesie ich rozwoju były przemiany zachodzące w podsystemie ideologicznym i światopoglądowym. Rodzące się elity przejmowały zwykle kontrolę nad tworzeniem i używaniem symboli i doktryn. Równie ważna była koncentracja bogactwa i fabrykowanie przez elitę symboli związanych z władzą. Kolejnym ważnym czynnikiem było powstawanie ponadregionalnych obszary kontaktów politycznych i handlowych. Dalekosiężny handel był w tych odległych czasach ważnym czynnikiem państwotwórczym.

Transformacja od małych wiosek i miast nad Nilem, przeprowadzona przez ambitną elitę władców i możnych odbyła się stosunkowo szybko. Elita przejęła kontrolę nad zasobami naturalnymi, ideologią i religią, a w efekcie nad całą populacją Egiptu. Pogańska religia ówczesnego Egiptu była w zasadzie czystą socjotechniką, umacniającą władzę królów, kapłanów i możnowładców. Powstał scentralizowany system władzy, kontroli i biurokracji, kierowany z pałacu królewskiego. Kryzys klimatyczny okresu subborealnego przejściowo sprowadził na społeczności nad Nilem niedostatki żywności i epidemie, ale tak naprawdę jedynie przyspieszył realizację planów elity. Autonomiczne wiejskie i małomiasteczkowe społeczności stały się częściami scentralizowanego państwa. Daleko na wschód, w Mezopotamii, tamtejsze elity dokonywały takiego samego przekształcenia na ogromną skalę…

CDN.

Literatura

Ch. K. Maisels, Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, The Levant, Mesopotamia, India and China, London, New York, 1999.

E. Teeter, Before the Pyramids: The Origins of Egyptian Civilization, Chicago, 2011.

L. Krzyżaniak, Egipt przed piramidami, Warszawa, 1980.

N. Yoffe, Myths of the archaic state: Evolution of the earliest cities, states, and civilizations, Cambridge, 2005.

T. A. H. Wilkinson, Early Dynastic Egypt, London, New York, 1999.

P. Charvát, The Birth of the State, Ancient Egypt, Mesopotamia, India and China, Praga, 2013.

J. L. Brooke, Climate Change and the Course of Global History. A Rough Journey, Studies in Environment and History, Cambridge, 2014.

I. Shaw (red.), The Oxford History of Ancient Egypt, Oxford, 2000.

Ch. Scarre (red.), The human past. World Prehistory & the Development of Human Societies, London, 2013.

J. Śliwa (red.), Wielka Historia Świata, t. 2, Od „rewolucji" neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego, Kraków, 2005.

K. M. Ciałowicz, Początki cywilizacji egipskiej, Warszawa, Kraków, 1999.

A. Ziółkowski, Historia Powszechna. Starożytność, Warszawa, 2009.

Mapa doliny Nilu

Strefa źródeł Nilu we wschodniej Afryce

Nil w pobliżu źródła

Nil Błękitny w Sudanie

Dolina Nilu w Górnym Egipcie

Przekrój geologiczny doliny Nilu

Krajobraz Delty Nilu

Delta Nilu widziana z kosmosu

Delta Nilu, mapa

Afryka w okresie optimum klimatycznego holocenu

Ślady pradziejowej sieci rzecznej na Saharze, odkryte dzięki satelicie

Góry Tassili w Algierii

Malowidła naskalne z Gór Tassili

Budowle megalityczne z Nabta Playa

Jezioro Karun (Moeris) dziś

Jezioro Karun w pradziejach

Mapa handlu wczesnych egipskich rolników z Fajum

Naczynie kultury Fajum A

Rzeźba głowy człowieka, kultura Merimde

Naczynie kultury Merimde

Cyfrowa rekonstrukcja wioski kultury Badari w Hemmamieh

Naczynia kultury Badari

Pochówek człowieka z kultury Badari

Krzemienny grot strzały, kultura Badari

Muszle znad Morza Czerwonego

Ozdobna ceramika kultury Nagada

Rekonstrukcja cyfrowa miasta i świątyni w Nagada

Malowidło z grobu nr 100 w Hierakonpolis

Grób kultury Nagada

Naczynie kamienne

Plan miasta Hierakonpolis

Ikonografia na przedmiotach z kości słoniowej z Hierakonpolis

Rekonstrukcja domu kultury Nagada

Rekonstrukcja świątyni z Hierakonpolis

Przedstawienie z głowicy buławy króla Skorpiona

Grobowce wielmożów i królów z Górnego Egiptu

Paleta kultury Nagada z symbolicznym przedstawieniem zdobywania miast

Mezopotamskie przedstawienia na rękojeści noża z Gebel el Arak

Plakietki z pierwszymi zapisami hieroglificznymi z Abydos

Sereh (podpis) króla Narmera na odłamku naczynia

Pieczęć faraona Peribsena

Inskrypcje króla Narmera na naczyniach

Paleta króla Horusa Narmera

Pozostałości mastaby z Tell el-Farcha

Pozostałości browaru z Tell el-Farcha

Dolnoegipska sieć handlu

Rekonstrukcja osady Tell el-Farcha

Wczesne państwa w Górnym Egipcie

Egipt w czasach dynastii "0", główne państewka

Groby kultury Nagada I, II i III ukazujące wzrost zamożności mieszkańców Egiptu

Eksansja ludności mówiącej językami afroazjatyckimi

Pieczęć cylindryczna z Heluanu

Wizerunek z kadzielnicy z Qustul, podobny do mezopotamskich

Ekspansja kultury Uruk i wczesnodynastycznej kultury egipskiej

Rekonstrukcja fasady pałacu w Hierakonpolis

Pozostałości pałacu w Hierakonpolis

Królewski cmentarz w Abydos

Egipska warownia w Tell Es Sakan w okolicach Gazy

Egipskie posterunki wzdłuż Drogi Sokoła w Palestynie

Plakietka z imieniem faraona Horusa Aha

Budowa łodzi, relief z grobowca z czasów Starego Państwa

Egipska wioska nad Nilem, rekonstrukcja

Schemat systemu irygacji basenowej

Jednostki polityczne Egiptu w okresie Nagada III, przed zjednoczeniem

 

 

 



tagi: gospodarka  handel  historia świata  egipt  nil  wczesne państwa  holocen 

Stalagmit
4 sierpnia 2018 11:26
23     1513    13 zaloguj sie by polubić
komentarze:
stanislaw-orda @Stalagmit
4 sierpnia 2018 12:24

Na ile dokładne jest datowanie w odniesieniu do poszczególnych  dynastii (władców), czy szerzej, epok?

W jakiej jest ono relacji do kwestii opisanej w:

https://www.salon24.pl/u/dawidowicz/766258,syriusz-nil-i-klopoty-z-kalendarzem

 

 

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @stanislaw-orda 4 sierpnia 2018 12:24
4 sierpnia 2018 12:45

Sytuacja jest dość skomplikowana. Daty panowania dynastii z I i II tysiąclecia przed Chr. są obarczone błędem kilkunastu lat. Długość panowania wielu władców także nie jest pewna. Gdy źródło podaje datę kalndarzową i sothisową, można ją ustalić z dokładnością do 9 lat. Chronologia egipska ogólnie bazuje na synchronizmach między kalendarzem oficjalnym, a sporadycznie pojawiającymi się datami sothisowymi.

Dla III i IV tysiąclecia przed Chr. margines błędu jest większy i wynosi kilkadziesiąt lat. Nie jest pewna długość I Okresu przejściowego (ogólnie przyjmuje się, że są to lata 2166-1976 przed Chr.). Kolejność i ilość władców także jest cały czas przedmiotem badań. Datowanie wybuchu Santorini może uściślić egipską choronologię, co zresztą już się robi, mimo oporu ze strony egiptologów, o którym wspomniał Pan w swoim obszernym artykule:

http://www.sciencemag.org/news/2010/06/new-dates-egypts-pharaohs

https://www.nature.com/news/2010/100617/full/news.2010.304.html

zaloguj się by móc komentować

pink-panther @Stalagmit
4 sierpnia 2018 15:43

Rewelacyjna notka. Aż dech w piersi zapiera, kiedy się czyta o Saharze jako o sawannie i o Maghreb Sea czy i Jeziorze Chad. I o uprawach zbożowych i hodowli bydła różnorakiego na dużą skalę w Północnej Afryce i na Bliskim Wschodzie. Zastanawiam się wobec tego nad kontekstem Starego Testamentu (wielkie stada owiec i kóz etc).
Dzięki i serdecznie pozdrawiam.
PS. Ilość informacji jest taka, że muszę przeczytać jeszcze raz albo dwa, żeby ogarnąć całość.
Serdeczne dzięki za taki ogrom pracy. No i te zdjęcia i mapki. Chylę czoła.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @pink-panther 4 sierpnia 2018 15:43
4 sierpnia 2018 17:35

Bardzo dziękuję. Zielona we wczesnym holocenie (i przez sporą część plejstocenu) była siedliskiem różnych grup ludzi. O czasach Starego Testamentu jeszcze napiszę w następnych notkach. Zresztą w Księdze Rodzaju mamy ten sam schemat: żyzne pastwiska, potem susza i migracja rodziny i plemienia Abrahama do Egiptu. Naprzemienne okresy sprzyjającego i złego klimatu do dziś są stałym elementem życia ludzi na Bliskim Wschodzie. Stąd cykle osiedlania się i migacji, uprawy roli i pasterstwa. 

Jeszcze raz bardzo dziękuję i serdecznie pozdrawiam.

zaloguj się by móc komentować

MarekBielany @Stalagmit
5 sierpnia 2018 00:17

Na zdjęciu z kosmosu to Synaj na południu się zieleni w o dróżnieniu od "zdjęcia z googla"