-

Stalagmit

Wyścig po ropę. Z nie tak dawnej historii

Od ostatnich dekad XIX wieku coraz większą rolę w światowej gospodarce zaczęła odgrywać ropa naftowa. Niebawem stała się ona obiektem pożądania wszystkich liczących się mocarstw świata, a także tych, którzy chcieli szybko zbić fortunę. Kiedy 31 lipca 1853 roku Ignacy Łukasiewicz zapalał pierwsze lampy  na destylowaną naftę, nie przypuszczał zapewne, że jego wynalazek będzie przyczyną morderczej rywalizacji i wojen.

We wrześniu 1882 roku kapitan (późniejszy admirał) Royal Navy John Fisher wygłaszał w Londynie odczyt dla członków parlamentu. Przekonywał zgromadzonych, że Wielka Brytania musi przestawić swoją flotę wojenną z napędu węglowo-parowego na nowe silniki napędzane ropą. Fisher słyszał już o pływających po Morzu Kaspijskim rosyjskich statkach napędzanych mazutem. Argumentował, że jest to przyszłościowe paliwo. Jego zastosowanie miało przynieść brytyjskiej marynarce wojennej przewagę strategiczną na wszystkich oceanach świata. Okręt wojenny napędzany silnikiem dieslowskim na ropę nie pozostawiał za sobą ogromnej chmury czarnego dymu, jak zasilane węglem parowce. Były przez to dużo mniej widoczne dla przeciwnika. Dym z komina okrętu parowego był widoczny z odległości 10 kilometrów. Aby osiągnąć pełną moc silnik parowy zamontowany na statku potrzebował od 4 do 9 godzin, natomiast silnik diesla już tylko około 30 minut. Załadowanie okrętu wojennego pełnym zapasem węgla wymagało pięciodniowej nieprzerwanej pracy 500 ludzi. Każdy okręt był najbardziej narażony na niespodziewany atak, kiedy ładowano na niego węgiel. Flota złożona z parowców była zależna od sieci stacji węglowych. Aby wypełnić paliwem zbiorniki okrętu ropą potrzeba było już tylko 12-godzinnej pracy 12 marynarzy. Efektywny zasięg okrętu na ropę był cztery razy większy niż węglowego parowca. Warto zwrócić uwagę, że odczyt Fishera odbył się na 3 lata przed wynalezieniem najbardziej efektywnego silnika benzynowego. Kapitan miał rację, choć jego wywody nie od razu zostały przyjęte z należytym zainteresowaniem.

Persja była polem rywalizacji Wielkiej Brytanii i Rosji. Przez cały XIX wiek krzyżowały się tu wpływy tych dwóch mocarstw. Kapitał angielski koncentrował się w Cesarskim Banku Perskim, rosyjski w Banku Pożyczkowym. Zainteresowanie Iranem wzrosło jeszcze bardziej, kiedy okazało się, że kraj posiada jedne z największych złóż ropy naftowej na świecie. Wielka Brytania przygotowywała się do konfrontacji z innymi mocarstwami, a znaczenie nowych źródeł paliwa dla królewskiej floty było kluczowe. Anglicy na podstawie koncesji z 1872 r. uzyskali na lat siedemdziesiąt prawo eksploatowania bogactw kopalnych kraju. Na początku XX wieku Anglia szukała sprzymierzeńców do nadchodzącej rozprawy z Rzeszą niemiecką. Chciała także położyć rękę na najważniejszych złożach surowców na świecie. Wymagało to spacyfikowania Persji i nowego podziału stref wpływów. Anglicy postanowili więc sprowokować niepokoje w Iranie. Nie było to trudne, bo już wcześniej niekorzystna umowa, która szach podpisał z Wielką Brytanią zniszczyła irański przemysł tekstylny i handel, oddając jednocześnie wszelkie zyski z eksportu ropy naftowej w ręce Anglików. Szach Muzaffer-ed-Din zadłużał kraj, zamiast inwestować. W 1905 roku wybuchły w Teheranie rozruchy, kiedy ktoś rozpuścił wiadomość, że szach zaciągnął w Rosji pożyczkę na swoją kolejną podróż. Sytuacja zaostrzyła się jeszcze bardziej, kiedy dwóch kupców z teherańskiego bazaru zostało ukaranych za ustanawianie paskarskich cen. Kupcy w proteście zamknęli bazar, a podburzeni ludzie zaczęli zbierać się w meczetach. Kiedy wojsko ich stamtąd usunęło, schronienia protestującym udzieliła brytyjska ambasada w Teheranie. W jej ogrodach zbierali się rewolucjoniści, by omawiać kształt przyszłej konstytucji. Karmiono ich tu i chroniono przed aresztowaniem. Szach Mozzafer ad Din został zmuszony do negocjacji z rewolucjonistami, z których wielu było członkami partii socjaldemokratycznej, organizacji ściśle powiązanej z Socjaldemokratyczną Partią Robotników Rosji, czyli ugrupowaniem Lenina, Martowa i Stalina. Na początku 1906 roku władze perskie przy pomocy oddziału rosyjskich kozaków rozbiły w Teheranie manifestację rewolucyjną, zabijając 22 osoby. Tłum znów zaczął się zbierać w ogrodach brytyjskiej ambasady, które zostały bez problemu dla niego otwarte.  

W końcu uchwalono konstytucję wzorowaną na belgijskiej. Została stworzona idealna dla Anglii i innych mocarstw sytuacja. Anglicy mogli animować i wygrywać konflikty między szachem a parlamentem. Efektem rewolucji było podpisanie angielsko rosyjskiej konwencji ws. Persji, (1907) która dzieliła kraj na strefy wpływów: na północy (strefa rosyjska) i na południu (strefa brytyjska). W strefie brytyjskiej znajdowały się obszary bogate w złoża ropy naftowej. W 1908 roku zawiązano spółkę Anglo-Persian Oil Company (później British Petroleum, BP), eksploatującą irańskie złoża. Spółka zbudowała rafinerię w Abadanie i dostarczała ropę dla Royal Navy na prośbę pierwszego lorda Admiralicji, W. Churchilla. Szefem firmy był angielski przedsiębiorca naftowy, William Knox D'Arcy.

Zaopatrzenie Niemiec w ropę naftową w razie wojny było niemałym problemem. Przed wojną ropa naftowa wydobyta w Baku była dostarczana rurociągiem do portu w Batumi, stamtąd tankowcami przez Morze Czarne do rumuńskiego portu w Konstancy, a potem Dunajem do Niemiec i Austro Węgier. Od 1900 roku coraz większy udział w zaopatrzeniu Niemiec w ropę naftową miała Rumunia. Rumuńską ropę wydobywał koncern Standard Oil i brytyjski Royal Dutch Shell po przykrywką firmy Astra Romana. Niemcy mieli tylko 35% udziałów w tutejszym przemyśle naftowym. Jednak większość tych udziałów należała do banku Disconto Gesellschaft, ekspozytury banku  N M Rothschild & Sons. W czasie wojny Rumunia stała się głównym rezerwuarem nafty dla Niemiec. W 1892 roku w nowym Jorku doszło poza tym do porozumienia między przedstawicielami Standard Oil Rockefellera a paryskim bankierem baronem Alphonsem de Rothschild. Konkurencja między kapitałem Rotschildów i Rockefellerów na niwie przemysłu naftowego się skończyła.

W 1912 roku na czele brytyjskiej imperialnej komisji naftowej (Government’s Royal Commission into Oil Fuel) Winston Churchill i adm. John Fisher. Ich zadaniem było zabezpieczanie dostaw i zapasów ropy, które miały wkrótce stać się bardzo potrzebne w zbliżającej się wojnie. Przed samą wojną brytyjska spółka Royal Dutch Shell eksploatowała złoża w Rosji, Egipcie, Wenezueli i Trynidadzie. Co ciekawe, najczęściej Shellowi udawało się ubiec niemieckie firmy przejmować kontrolę nad ważnymi złożami wcześniej, niż one. Geolodzy angielscy, którzy badali rejon Zatoki Perskiej i Półwysep Arabski stwierdzili, że te regiony są potencjalnie najważniejszym obszarem eksploatacji ropy naftowej na świecie. Należało zatem uzyskać kontrolę nad tymi terenami, dotychczas należącymi do Persji i Imperium Osmańskiego. Na wodach Zatoki Perskiej pojawiły się brytyjskie okręty wojenne. W południowej Persji pojawili się angielscy inwestorzy, tacy jak William Knox D’Arcy. Firma D’Arcy’ego (British Petroleum Company) była tak naprawdę przykrywką dla interesów Admiralicji i Foreign Office. W 1901 roku szach Persji Mozaffar ad-Din Szah Kadżar w zamian za łapówkę w wysokości 20 tys. dolarów (i 16% zysków) przyznał D’Arcy’emu koncesję na eksploatację perskiej ropy i zakładanie szybów naftowych.  D’Arcy nie odniósł sukcesu i wkrótce jego firma została połączona z Royal Dutch Shell oraz z Burmah Oil (spółka eksploatującą ropę naftową w Birmie). Firma D’Arcy’ego była słupem, który miał przejąc kontrolę nad złożami ropy w Zatoce Perskiej. W 1908 roku kontrolę nad Anglo Persian Oil Company przejął  lord Alexander Strathcona, prezes Hudson Bay Company, twórca linii kolejowej  Canadian Pacific Railway i jeden z najbogatszych ludzi w imperium. Dzięki zaangażowaniu menedżera Charlesa Greenwaya udało się uczynić Anglo Persian Oil Company wiodącą spółka naftową świata i głównym dostawcą brytyjskiej admiralicji. Aby uniemożliwić przejęcie firmy przez Shella, oskarżono jego prezesa, sir Marcusa Samuel’a, że reprezentuje żydowski kapitał i jest przebiegłym Izraelitą. W czerwcu 1914 roku, rząd Anglii, przekonany przez Churchilla i admirała Johna Fishera zakupił większościowy udział w Anglo Persian Oil Company za 2,2 mln funtów. Admiralicja i brytyjski rząd przejęły w ten sposób kontrolę nad największymi zasobami nafty na świecie. Czerwona flaga Royal Navy załopotała nad Zatoką Perską. Sam lord George Curzon nazwał działania prowadzące do przejęcia kontroli nad zachodnioazjatycką ropą grą o panowanie nad światem (‘the game for the domination of the world’). Na samym początku wojny (koniec lipca 1914 roku) W. Churchill skontaktował się z zarządem Royal Dutch Shell i z dyrektorem Henry Deterding’iem, dzięki czemu tankowce tej firmy w czasie wojny pracowały wyłącznie dla Brytyjczków. Bliski Wschód stał się przyszłą brytyjską strefą wpływów. Dostawy ropy dla Royal Navy zostały zabezpieczone.

Anglicy próbowali zabezpieczyć swoje interesy na wschodzie, uzależniając od siebie Kuwejt, co dawało im pewną kontrolę nad Zatoką Perską. Lord Curzon w 1899 roku zawarł z szejkiem Kuwejtu będącego w tym czasie pod zwierzchnictwem Porty układ, w którym szejk zobowiązywał się do nie zawierania żadnych umów międzynarodowych bez zgody Wielkiej Brytanii, ani angażować doradców cudzoziemskich. W 1901 roku doszło do incydentu w dolnym biegu Tygrysu, gdy wojska tureckie zmierzające do Kuwejtu w celu potwierdzenia zależności tego kraju od sułtana i przygotowania tego terenu pod przyszłą budowę kolei natknęły się na flotę brytyjską. Turcy ustąpili uznając de facto niezależność Kuwejtu od Porty, którą gwarantowali Brytyjczycy. Niewątpliwe zbliżanie się Niemców do Zatoki Perskiej wywoływało u Anglików odruch obronny, a potencjalne plany budowania niemieckich baz wojskowych w tamtym rejonie były uważane, za szczególnie wrogie wobec Anglii. Taki obrót sprawy zmusił Wielką Brytanię i Francję do jak najszybszego porozumienia z Niemcami w sprawie budowy odcinka Bagdad- Basra. Kompromis wymuszał też fakt, że Royal Navy przestawiła się z węgla na ropę. Należało w związku tym zabezpieczyć swoje interesy w Zatoce Perskiej. Negocjacje prowadził rząd turecki, który był inspirowany i wspomagany przez Niemców. Do kwestii spornych należał udział procentowy w przedsięwzięciu oraz możliwy udział Rosji w budowie. Dnia 6 maja 1913 roku doszło do porozumienia miedzy rządem osmańskim, a angielskim w sprawie Kuwejtu, gdzie Turcja zobowiązała się do uznania wpływów brytyjskich. Zapasy były zabezpieczone...

CDN.

Literatura

F. W. Engdahl, A Century Of War: Anglo-American Oil Politics and the New World Order, London, 1992.

S. McMeekin, The Berlin-Baghdad Express: The Ottoman Empire and Germany’s Bid for World Power, Cambridge, 2010.

J. Pajewski, Historia powszechna 1871-1918, Warszawa, 1967.

C. L. Mowat (red.), XII. The Shifting Balance of World Forces 1898-1945, Cambridge 1968.

G. Jones, The State and the Emergence of the British Oil Industry, London, 1981.

R. Cameron, Historia gospodarcza świata. Od paleolitu do czasów najnowszych, Warszawa, 2001.

Ropa naftowa

Bliskowschodnie złoża ropy naftowej i gazu ziemnego

Praca przy szybie naftowym w Iranie

Tankowiec sprzed 1914 roku

Szach Persji Muzzafer ad Din

Mapa głównych stacji węglowych brytyjskiej marynarki wojennej

Ładowanie węgla na okręt wojenny w Gibraltarze

William Knox D'Arcy

Admirał John Fisher

Winston Churchill jako pierwszy lord admiralicji

Irańscy rewolucjoniści w ogrodach brytyjskiej ambasady w Teheranie

Napędzany ropą okręt wojenny HMS Queen Elizabeth

Bandera brytyjskiej marynarki handlowej (tzw. Red Ensign, lub czerwona szmata)

sir Marcus Samuel

Lord Strathcona



tagi: rewolucja  ropa naftowa  bliski wschód  historia świata  persja  zbrojenia morskie 

Stalagmit
9 grudnia 2017 12:23
21     1844    11 zaloguj sie by polubić
komentarze:
ewa-rembikowska @Stalagmit
9 grudnia 2017 13:51

Socjaliści zatem byli potrzebni, aby zabezpieczyć interesy nafciarzy. W tym samym czasie Soso robił rewolucyjną robotę w Baku.

zaloguj się by móc komentować

Maryla-Sztajer @Stalagmit
9 grudnia 2017 14:16

Uwielbiam takie lektury, dzięki piękne:)

Jeszcze wrócę do tekstu...tylko chciałam 'się odezwać' z podziwem:).

Zdjęcia super!

.

 

zaloguj się by móc komentować

qwerty @Stalagmit
9 grudnia 2017 17:19

po prostu znakomite, prosimy o jeszcze

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @ewa-rembikowska 9 grudnia 2017 13:51
9 grudnia 2017 17:52

Soso należał do parti SDPRR, która tak lubiłairańskich rewolucjonistów. Jeszcze o nim napiszę.

zaloguj się by móc komentować


Stalagmit @qwerty 9 grudnia 2017 17:19
9 grudnia 2017 17:53

Dziękuję uprzejmie. Będą następne notki z serii, bo jak mawia policja, "sprawa jest rozwojowa"...

zaloguj się by móc komentować

MarekBielany @Stalagmit
9 grudnia 2017 21:12

Wyrwany ze statyki jestem. Kinetyczne skoki jak w grze (szach) pozwalają przeskakiwać nad przeciwnikiem/oponentem. Ale Album Pan podaje !

Wodzony takim porównaniem do mechaniki, aż boję się dynamiki...  Zostaną tylko kwanty. Mechanika ? :)

zaloguj się by móc komentować

qwerty @MarekBielany 9 grudnia 2017 21:12
9 grudnia 2017 21:47

Mechanika stosowana i podstawowe problemy techniki

zaloguj się by móc komentować

MarekBielany @Stalagmit
9 grudnia 2017 21:58

PKM: podstawy konstrukcji maszyn. Najgorzej jest mnożyć i dzielić, bez znajomości dodawania i odejmowania. :)

zaloguj się by móc komentować

MarekBielany @MarekBielany 9 grudnia 2017 21:58
9 grudnia 2017 22:11

To było @qwerty.

:) wniosek: może kolorem można by odróżnić komentarz do komentarza, od komentarza do wpisu ?

zaloguj się by móc komentować

chlor @Stalagmit
9 grudnia 2017 23:00

Silnik diesla zaczęto sprawdzać w okrętach dopiero w 1903, a wypieranie napędu parowego trwało jeszcze dziesięciolecia. W okresie o którym piszesz królował napęd parowy, ale już z kotłem na ropę. To w sumie mało istotne dla sprawy (wzrostu znaczenia ropy). Taki "rojtowy" detal, by nie utożsamiać wypierania węgla przez ropę ze zmianą napędu z parowego na silniki spalinowe z wewnętrznym spalaniem. Parowy samochód na ropę startował w 15 sekund, niestety żarł tej ropy spore ilości, dlatego padł.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @chlor 9 grudnia 2017 23:00
9 grudnia 2017 23:10

Oczywiście. Wprowadzanie napędu na ropę trwało dłużej i odczyt Fishera rzecz jasna nie załatwił sprawy. Czas ładowania paliwa i zasięg był tu kluczowy. Dziękuję za cenną uwagę.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @MarekBielany 9 grudnia 2017 21:12
9 grudnia 2017 23:12

Dziekuję. No właśnie. Fisher był poważnym oficerem i interesował się nowościami technicznymi. To dzięki niemu Anglicy docenili znaczenie ropy, choć nie od razu spotkał się ze zrozumieniem.

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @chlor 9 grudnia 2017 23:00
9 grudnia 2017 23:16

W 1914 roku spora część okrętów Royal Navy jeszcze chodziła na węgiel, co Niemcy wykorzystali w bitwie koło Coronel. Niemieckie krążowniki "Goeben" i "Breslau", które Anglicy ścigali po Morzu Śródziemnym w lecie 1914 roku też były napędzane węglem.

zaloguj się by móc komentować

MarekBielany @Stalagmit 9 grudnia 2017 23:16
9 grudnia 2017 23:37

"Gubin" i "Wrocław" też na naszą (?) hipotekę są zapisane, hmm trzeba płacić, jak za palone czarownice w XIX wieku na ... Można ? A jakże !

zaloguj się by móc komentować

MarekBielany @Stalagmit
10 grudnia 2017 01:39

Mapa głównych stacji węglowych brytyjskiej marynarki wojennej

Bardzo lubię to/tę mapę. Wisiała jak siekiera w podstawództwie (na geografii). SP157. To nie Bielany, ani Powiśle, to Mokotów.

Wieś...

Ha. !

zaloguj się by móc komentować

ainolatak @Stalagmit
10 grudnia 2017 14:33

the game for the domination of the world’

a już to oskarżenie prezesa shella, że jest przebiegłym Izraelitą, z czarnym wąsikiem i żydowskim nosem cudne, i pomyśleć, że wyszło to z bezpośredniej niechęci i inspiracji antysemity Churchilla:)

te sprawy rozwojowe Stalagmita są wprost fantastyczne, nie mówiąc, że zostawiają otwarte usta na długo ;)

 

zaloguj się by móc komentować

Stalagmit @ainolatak 10 grudnia 2017 14:33
10 grudnia 2017 17:39

Dziękuję. Tan antysemityzm to dla imperialnej elity kolejne narzędzie, wyciągane wtedy, kiedy akurat jest potrzebne. Tak jak inne ideologie. W tym przypadku był potrzebny do przejęcia kontroli nad firmą...

zaloguj się by móc komentować


Stalagmit @MarekBielany 10 grudnia 2017 01:39
10 grudnia 2017 17:41

To jedna z ważniejszych map, jak sądzę.

zaloguj się by móc komentować

MarekBielany @Stalagmit 10 grudnia 2017 17:41
10 grudnia 2017 23:51

To rzutowanie (radialne ?) z kuli na cylinder tylko na równiku daje wyobrażenie o odległościach. Track chart of the world taktownie pomija osobliwości biegunów.

zaloguj się by móc komentować

zaloguj się by móc komentować